Түркия, Пакистан жана Сауд Аравиянын ортосундагы Мекке келишими сунушу Түркия Улуу Улуттук Парламентинин Комиссиясында каралды

Түркия Улуу Улуттук Парламентинин Тышкы иштер комиссиясы АК партиянын Анкара депутаты Фуат Октайдын жетекчилигинде чогулуп, Түркия, Пакистан жана Сауд Арабиянын ортосунда кол коюлган «Орток коргонуу Мекке келишими» сунушун күн тартибине киргизди. Комиссиянын жыйынынын ачылышында сөз сүйлөгөн Фуат Октай Түркиянын бул коргонуу келишимин глобалдык тең салмактуулуктар кайра калыптанган жана геосаясий трансформациялар ылдамдап жаткан учурда аймактык ырааттуулукту сактоо үчүн өтө маанилүү кадам катары көргөнүн белгиледи.

Мекке келишими аймактык коопсуздук үчүн эмнени убада кылат?

Фуат Октай келишимдин аймактагы өлкөлөрдүн Жакынкы Чыгышка сырттан таңууланган кийлигишүүлөргө каршы өз чечимдерин чыгаруу эрктерин чагылдырганын баса белгиледи. Келишимдин «Стратегиялык диалогду, өз ара ишенимди жана биргелешип иштөө маданиятын арттыруу аркылуу Жакынкы Чыгышта жамааттык тоскоолдук калкан курууну» максат кылганын белгилеген Октай, бул түзүмдүн үч негизги түркүккө курулганын: биргелешкен коргонуу, террор менен күрөшүү жана коргонуу өнөр жайында ички мүмкүнчүлүктөрдү өнүктүрүүнү белгиледи.

Келишим үчүнчү өлкөлөргө каршы блок түзөбү?

Тышкы иштер министринин орун басары Левент Гүмрүкчү келишимдин эч бир өлкөнү бутага албаганын жана толугу менен коргонууга багытталганын белгилеп, «Келишимдин үч тарабы бул көйгөйлөргө тышкы чечимдерди күтүүнүн ордуна жоопкерчиликти алып, кызматташтык жана жамааттык коргонуу түшүнүгүнө таянган аймактык коопсуздук архитектурасынын биринчи кадамын ташташты жана бул багытта түзүлө турган институционалдык түзүмдүн укуктук негизин түзүштү»,-деди. Гүмрүкчү келишимде биргелешкен окуу программалары, машыгуулар жана операциялык деңгээлде технологиялык бөлүшүү сыяктуу тармактарда кызматташууну караганын белгиледи.

Түркия Улуу Улуттук Жыйынынын Тышкы иштер комиссиясында өткөрүлгөн талкууларда келишимдин масштабы жана стратегиялык мааниси бааланса, жаңы партиянын Улуттук Коргоо комиссиясында келишимдин деталдуу түрдө каралышы үчүн бир кичи комиссиянын түзүлүшүн караган сунушу АК Партиянын жана депутаттын добуштары менен четке кагылды. Комиссиянын отуруму депутаттардын келишимди колдогон жана каршы пикирлерин айтуу менен уланды.

Эл аралык келишимдердин ички мыйзамдарда күчүнө кириши үчүн Түркия Улуу Улуттук Жыйынынын Тышкы иштер комиссиясындагы талкуулардан кийин Башкы ассамблеяда кабыл алынышы, президент тарабынан бекитилип, расмий гезитте жарыяланышы керек. Комиссия өзүнүн жыйынтыктоочу отчетун даярдап, аны Башкы Ассамблеяга жөнөткөндөн кийин процесс уланат.

Корутунду

Мекке келишими Түркиянын Жакынкы Чыгыштын коопсуздук архитектурасында жана аймактагы өлкөлөр менен түздөн-түз кызматташууда активдүүрөөк ролду өзүнө алуу каалоосун чагылдырат. Чет элдик интервенциянын ордуна аймактык өлкөлөрдүн өз коргонуу жөндөмдүүлүгүн айкалыштыруу Түркиянын тышкы саясатындагы «аймактык менчик» стратегиясынын конкреттүү чагылдырылышы катары каралышы мүмкүн.

Келишимдин өзгөчө коргонуу өнөр жайы жана терроризм менен күрөшүү сыяктуу маанилүү тармактарда институционалдык түзүлүшкө айланышы Түркиянын аймактагы стратегиялык таасирин арттырышы мүмкүн. Үч өлкөнүн бул кызматташтыгы аймактык коопсуздук баланстарында жаңы кызматташтык моделин сынап көрүү дегенди билдирет.

Мүмкүн болгон эффекттер

Мекке келишиминин күчүнө кириши Түркия, Пакистан жана Сауд Арабиянын ортосунда коргонуу өнөр жайы тармагында биргелешкен өндүрүш жана технология трансфери сыяктуу конкреттүү долбоорлорго жол ачышы мүмкүн. Бул тараптардын коргонуу жөндөмдүүлүгүн жогорулатуу аркылуу аймактык карманууну күчөтүшү мүмкүн.

Башка жагынан алганда, бул жаңы коопсуздук архитектурасынын аймактагы башка актерлор тарабынан кандай кабыл алынаары жана кеңейүү процессинин кантип башкарылаары Жакынкы Чыгыштагы күчтөрдүн тең салмактуулугунда чечүүчү мааниге ээ болушу мүмкүн. Альянстын инклюзивдүү түзүмү келечекте башка регионалдык өлкөлөрдүн катышуусу менен кеңири коопсуздук блогуна айланышы мүмкүн.