Güvenlik Krizi ve Tarihi Mirasın Gölgesinde: Mali'nin Karmaşık Durumu

Mali, tarih boyunca ilim merkezleri ve altın ticaretiyle öne çıkan imparatorluklara ev sahipliği yaparken, günümüzde güvenlik sorunları, silahlı gruplar ve siyasi istikrarsızlıkla mücadele ediyor. Batı Afrika'nın en hassas ülkelerinden biri olarak kabul edilen Mali, bu zorluklarla başa çıkmaya çalışıyor.

25 Nisan'da başlayan organize saldırılar, Mali'nin süregelen güvenlik sorunlarını daha da derinleştirirken, ülkenin iç dengelerinin kırılma noktasına geldiğini gösteriyor. Bu tarihte, Cemaat Nusra el-İslam ve Müslim (JNIM) ile Azavad Kurtuluş Cephesi (FLA) adındaki silahlı gruplar, koordineli saldırılar düzenledi.

Başkent Bamako'da bulunan Kati askeri üssü, Modibo Keita Havalimanı civarındaki askeri kamp ve diğer şehirlerde şiddetli çatışmalar ve patlamalar yaşandı. Kidal, Gao ve Sevare gibi şehirler de bu saldırılardan etkilendi.

Savunma Bakanı Sadio Camara'nın Kati'deki evine yapılan intihar saldırısında yaralanan Camara, hastaneye kaldırıldıktan sonra hayatını kaybetti.

FLA, ülkenin kuzeyindeki Kidal şehrinin kontrolünü ele geçirdiğini ve anlaşma gereği Rusya'nın Afrika Kolordusu'na bağlı paralı askerler ile Malili askerlerin şehirden çekildiğini duyurdu.

Mali ordusu ise saldırıların ardından Koulikoro bölgesinde düzenlediği hava operasyonlarında 100'den fazla teröristin etkisiz hale getirildiğini açıkladı.

Mali, Sahraaltı Afrika ile Kuzey Afrika arasında stratejik bir geçiş noktası olarak tarihsel önem taşır. 13. ve 16. yüzyıllarda Mali ve Songhay imparatorlukları döneminde, özellikle Sahra ticaret yollarını kontrol ederek Batı Afrika'daki altın madenlerini Kuzey Afrika ve Akdeniz'e ulaştırarak küresel ekonomide önemli bir rol oynadı.

Tuz da altın kadar stratejik bir ürün olarak öne çıkarken, Sahra'daki tuz madenlerinden çıkarılan bloklar güneydeki tarım toplumları için hayati öneme sahipti.

Ticaretin sağladığı zenginlik, Timbuktu ve Gao gibi şehirlerin gelişimini hızlandırdı. Özellikle Timbuktu, bir ticaret merkezi olmanın ötesinde, İslam dünyasının önde gelen ilim merkezlerinden biri haline geldi. Sankore Medresesi gibi kurumlarda fıkıh, astronomi ve matematik eğitimi verilmekteydi ve binlerce el yazması eser burada üretilip korunmaktaydı.

Mali İmparatoru Mansa Musa'nın 14. yüzyılda yaptığı hac yolculuğunda dağıttığı altınlar, ekonomik dengeleri sarsacak ölçüde etkili olmuş ve Mali'nin sahip olduğu zenginliği dünya çapında tanınır hale getirmiştir.

Mali'deki kırılganlıkların temelinde, kuzey ve güney arasındaki ekonomik ve siyasi eşitsizlik yatmaktadır. Nüfus ve devlet kurumları büyük ölçüde güneyde, özellikle Bamako çevresinde yoğunlaşırken, kuzey bölgeleri uzun süredir ihmal edilmektedir.

Bu durum, özellikle Tuareg topluluklarının merkezi yönetim karşısında isyanlarına yol açmıştır. 2012'de Libya'daki iç savaşın ardından bölgeye dönen silahlı Tuareg gruplarının başlattığı isyan, kuzeyin kontrolünün kısa sürede kaybedilmesine neden olmuştur.

Bu süreçte El Kaide bağlantılı gruplar ve daha sonra DEAŞ'a bağlı yapılar bölgede etkisini artırmıştır.

Yaklaşık 22 milyon nüfuslu Mali, birçok etnik gruptan oluşmaktadır. Bambara (Bamana) en büyük grup olarak öne çıkarken, Fulani (Peul), Songhay, Tuareg ve Dogon toplulukları ülkenin sosyal yapısını şekillendirmektedir.

Orta Mali'de özellikle Fulani çobanları ile Dogon çiftçileri arasında yaşanan çatışmalar, güvenlik krizinin etnik boyutunu derinleştirmiştir.

Uzmanlar, bu çatışmaların sadece etnik kökenli olmadığını, aynı zamanda kaynak paylaşımı ve devlet otoritesinin zayıflığı ile ilişkili olduğunu vurgulamaktadır.

Mali'nin nüfusunun büyük kısmı Müslümanlardan oluşsa da, radikal grupların etkisi bazı bölgelerde artmaktadır. Dini yapı, genel olarak toplumsal birleştirici bir unsur olarak görülse de bu durum, bazı yerlerde farklılık göstermektedir.

Doğal kaynaklara sahip olmasına rağmen, Mali ekonomisi düşük gelirli ülkeler arasında yer almaktadır. Afrika'nın en büyük altın üreticilerinden biri olmasına rağmen, bu zenginlik geniş halk kesimlerine yeterince yansımamaktadır.

Altın, ihracat gelirlerinin büyük bir kısmını oluştururken, pamuk üretimi de ekonominin önemli unsurlarından biri olarak öne çıkmaktadır.

Tarım sektörü, nüfusun yaklaşık üçte ikisini istihdam etmektedir. Ancak, büyük ölçüde yağışa bağımlı olması nedeniyle iklim değişikliğine karşı son derece kırılgan bir yapı sergilemektedir.

Kuraklık, çölleşme ve gıda güvensizliği, özellikle kırsal bölgelerde yaşam koşullarını zorlaştırmaktadır.

Mali'de son yıllarda yaşanan siyasi gelişmeler, ülkenin yönünü doğrudan etkilemiştir.

2020'de yapılan askeri darbe ile Cumhurbaşkanı İbrahim Boubacar Keita görevden alınmıştır. 2021'de ikinci bir darbe yaşanmış ve askeri yönetim güç kazanmıştır.

Askeri yönetim, ülkeye güvenlik ve istikrar getirme vaadiyle başa gelmiş olsa da, demokratik geçiş sürecinin gecikmesi uluslararası toplumdan tepki çekmiştir.

Fransa'nın sömürge yönetimi altında olan Mali, 1960 yılında bağımsızlığını kazandıktan sonra siyasi istikrar sağlamakta zorlanmıştır.

Bağımsızlık sonrası dönemde askeri darbeler, tek parti yönetimi ve zayıf kurumsal yapı, ülkenin demokratik gelişimini sınırlamıştır. Fransa, terörle mücadele kapsamında uzun yıllar Mali'de askeri varlık bulundurmuştur, ancak yerel yönetimle yaşanan gerilimlerin ardından ülkeden çekilmiştir.

Bu süreçte Avrupa ülkelerinin askeri varlığı da büyük ölçüde sona ermiştir.

Fransa'nın çekilmesinin ardından Mali yönetimi, güvenlik konusunda Rusya ile işbirliğini artırmıştır. Rus güvenlik şirketlerinin ülkedeki varlığı, Batılı ülkelerle ilişkilerin daha da gerilmesine neden olmuştur.

Birleşmiş Milletler'in (BM) Mali'deki barış gücü misyonunun çekilme süreci, ülkede güvenlik boşluğu oluşabileceği endişelerini artırmıştır.

Washington merkezli The Sentry tarafından yayımlanan raporda, Rusya'nın Mali'deki askeri varlığını Wagner Grubu'nun çekilmesine rağmen yeniden yapılandırarak genişlettiği ve Sahel bölgesinde etkisini derinleştirdiği iddia edilmiştir.

Raporda, Kremlin'e doğrudan bağlı "Africa Corps" yapısının, Wagner Grubu'nun 2025'te Mali'den çekilmesinin ardından sahadaki görevi devraldığı belirtilmiştir.

Bu yeni yapının daha merkezi bir kontrol mekanizmasına sahip olduğu ifade edilen raporda, sahadaki uygulamaların niteliğinde kayda değer bir değişim olmadığı gibi güvenlik ihlallerine yönelik iddialar da sürmektedir.

Raporda, 2025'in ilk aylarında Mali'ye çok sayıda Rus askeri sevkiyatı yapıldığı, bu sevkiyatlar kapsamında zırhlı araçlar ve ağır askeri teçhizatın ülkeye ulaştırıldığı öne sürülmüştür. Bu durumun Rusya’nın bölgeden çekilmek yerine askeri kapasitesini artırdığına işaret ettiği belirtilmiştir.

The Sentry'nin raporunda yer alan iddialara göre, Rusya Mali'ye yönelik lojistik hatlarını güçlendirmek için Gine üzerinden yeni deniz ve kara koridoru oluşturmuştur.

Bu hat, askeri ve ticari ağların iç içe geçtiği bir yapı üzerinden işlemekte ve Gine’nin Sahel bölgesine açılan stratejik geçiş noktasına dönüştüğü belirtilmektedir.

Uluslararası raporlar ve uzmanlara göre, Rusya’nın stratejisi yalnızca Mali ile sınırlı değildir, aynı zamanda Nijer, Sudan ve Libya’yı da kapsayan daha geniş bir etki alanı oluşturmayı hedeflemektedir. Bu çerçevede Moskova, bölgesel askeri ve siyasi nüfuzunu uzun vadeli hale getirmeyi planlamaktadır.

Wagner sonrası dönemde yapı değişikliğine gidilmesine rağmen sahadaki güvenlik pratiğinin benzer şekilde devam ettiği ve Rusya’nın bölgedeki varlığını "geri çekilme yerine kurumsallaştırma" yönünde yeniden şekillendirdiği belirtilmektedir.

FLA, 30 Kasım 2024'te Mali'nin kuzeyinde çeşitli Tuareg ayrılıkçı grupların birleşmesiyle oluşturulmuştur. Bağımsız Azavad devleti hedefleyen grup, özerklik ve bağımsızlık talepleriyle dikkat çekmektedir. Özellikle Kidal çevresinde etkili olan FLA, Mali merkezi yönetimine karşı yürütülen ayrılıkçı hareketin en aktif unsurlarından biri olarak değerlendirilmektedir.

JNIM, 2017'de El Kaide’ye bağlı grupların birleşmesiyle kurulmuştur. Mali, Nijer ve Burkina Faso’da faaliyet gösteren örgüt, Iyad Ag Ghali'nin liderliğinde Sahel bölgesinin güçlü silahlı yapılarından biri olarak öne çıkmaktadır.

FLA, Mali'nin kuzeydoğusunda geniş bir alanda, özellikle Kidal şehrinin tamamı ve çevresindeki Tessalit, Aguelhok, Anefif gibi yerleşimlerde kontrolü elinde bulundurmaktadır. JNIM ise Gao, Timbuktu ve Mopti-Sevare bölgelerinde güçlü varlık göstermekte ve orta Mali’de kırsal alanların büyük kısmında etkili konumda bulunmaktadır.