Gıda Tedarik Zincirinde Beş Tehdit

DUYGU ERDOĞAN / İSTANBUL - Gıda sektörü, ABD ve İsrail tarafından İran'a yönelik saldırılarla tetiklenen savaş atmosferinde ciddi risklerle karşı karşıya. Hem küresel gıda ticareti hem de Türkiye pazarında, yükselen yakıt maliyetleri ve kapalı olan Hürmüz Boğazı nedeniyle beş önemli tehlike belirdi.

1- Hürmüz Boğazı'ndan geçemeyen gıda yüklü gemiler, özellikle Dubai Limanı'nı (Cebel Ali Limanı) Asya/Pasifik için transit geçiş noktası olarak kullanan gemilerle birlikte Birleşik Arap Emirlikleri'nde bekliyor.

2- Taşımacılık firmaları, Orta Doğu'ya yapılan yüklemeleri ciddi şekilde kısıtlıyor.

3- Artan yakıt fiyatları, konteyner başına ekstra 1000-2000 dolar arasında ek maliyet getiriyor.

4- Hürmüz Boğazı'nın yakın zamanda açılmaması halinde, ABD ve Asya Pasifik ülkeleri tedarik ağlarını komşu ülkelere kaydırarak diğer ülkelerin pazar payını azaltabilir.

5- Asya Pasifik ülkelerine ürün iletmek için Ümit Burnu alternatifinin kullanılması, maliyetleri artırır ve süreyi 45 güne çıkarabilir.

Fiyat Artışları Bekleniyor

Mevcut savaş ortamının gıda fiyatları üzerinde öncelikli etkisi, fiyat artışlarını tetiklemesi bekleniyor. Bu durumun başlıca nedeni, petrol fiyatlarındaki hızlı artış olarak görülüyor. Gıda ticaretinde deniz ulaşımıyla başlayan bu sorun, kara ulaşımında da taşıma maliyetlerini etkiliyor. Küresel ticaretteki bu durumun, önce bölge ülkeleri, ardından ulaşım sorunlarıyla Asya Pasifik ve sonrasında Avrupa geneline yayılması öngörülüyor.

Brent petrol fiyatları Temmuz 2024'ten bu yana ilk kez 85 dolar sınırını aşmış durumda. İran'ın savaş durumu ve Hürmüz Boğazı'nın kapanması nedeniyle petrol ticaretinde ciddi dalgalanmalar yaşanıyor. Deniz ticaretinde taşımacılık, sadece birkaç gün içinde ek olarak 1000 ila 2000 dolar arasında maliyet artışına yol açtı.

Gıda Yüklü Gemiler Beklemede: Yeni Rotalar Daha Maliyetli

Körfez'de yaşanan savaş ortamı, öncelikli olarak bölge ülkelerine yapılan sevkiyatları ve oradan çıkan ürünlerin hareketini sınırlandırıyor. Aynı zamanda Asya Pasifik bölgesine ihracat ve ithalatı kesintiye uğratıyor.

İstanbul Hububat Bakliyat Yağlı Tohumlar ve Mamulleri İhracatçıları Birliği (İHBİR) Yönetim Kurulu Başkanı Kazım Taycı, son iki gündür savaşın etkilerini hissetmeye başladıklarını belirterek, bu sürecin devam etmesinin yaratabileceği kayıplara dikkat çekti. Taycı, “Hürmüz Boğazı kapalı, bölge ülkeleri için transfer merkezi olan BAE limanları sorunlu. Burada özellikle un, makarna, unlu ve şekerli mamul yüklü gemiler bekliyor. Yükleme şirketleri Körfez ülkeleri için yüklemeyi neredeyse durdurdu. Diğer yandan artan yakıt fiyatı navlun bedelini artırıyor. Konteynerlerde ek olarak 1000 ila 2000 dolar arasında ödeme talep ediliyor. Halihazırda yola çıkmış konteynerler de dahil olmak üzere maliyet yüzde 50 arttı. En büyük kaygı ise Hürmüz Boğazı'nın kapalı kalma süresi. Uzar ise Asya ve Pasifik ticareti ancak Ümit Burnu ekseninde yapılır. Burada ise navlun yükü ve sürenin 45 günü aşması çok büyük problemler olarak karşımıza çıkar” değerlendirmesini yaptı.

Gıda Enflasyonunu Tetikleyebilir

Ocak ve şubat aylarında tahminlerin üzerinde artan enflasyonda, mevsim koşullarına bağlı olarak gıda fiyatlarının etkisi gözlemlendi. İran ile ABD arasındaki çatışmalar ve bölgedeki gerilimin, gıda fiyatları üzerindeki baskıyı artırarak mart ayında da enflasyona yansıması bekleniyor. Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek, önceki gün enflasyon oranını değerlendirirken, “Jeopolitik gelişmeler kaynaklı artan petrol fiyatlarının enflasyon etkisini sınırlandırmak üzere çalışıyoruz. Dezenflasyon sürecinin devamı için tüm politika araçlarımızı eş güdüm içinde kullanıyoruz” dedi.

İhracatı Durdurdu

ABD ve İsrail ile karşılıklı saldırıların sürdüğü bu süreçte, İran yönetimi savaş önlemleri kapsamında tüm gıda ve tarım ürünleri ihracatını ikinci bir duyuruya kadar durdurduğunu açıkladı. Ülkede gıda krizi ve kıtlık riski olasılıkları tartışılırken, 11 üründen oluşan devlet destekli gıda listesine balık, karides ve hindi etinin eklendiği duyuruldu. Kararın etkilerine yönelik büyük bir sorun beklenmezken, bölge üzerindeki yansımalarının takip edileceği ifade edildi.

Petrol İhracatı İçin Alternatif Güzergâh Arayışı

İran’ın Hürmüz Boğazı’nı gemi geçişlerine kapatmasının ardından, Orta Doğu’daki petrol üreticisi ülkeler petrol ihracatını sürdürebilmek için alternatif güzergah arayışına yöneldi. Günlük yaklaşık 20 milyon varil ham petrol ve petrol ürününün uluslararası piyasalara ulaşamadığı değerlendiriliyor.

Geçen yıl Hürmüz Boğazı'ndan günlük ortalama 15 milyon varil ham petrol ve 5 milyon varil petrol ürünü sevkiyatı yapıldı. Bu miktar, deniz yoluyla gerçekleştirilen küresel petrol ticaretinin yaklaşık yüzde 25’ine karşılık geldi. Sevkiyatların yüzde 80’i Asya pazarına gitti.

Irak, İran, Kuveyt, Katar ve Bahreyn ihracatlarının neredeyse tamamını Hürmüz Boğazı üzerinden gerçekleştirirken, yalnızca Suudi Arabistan ve BAE’nin alternatif güzergaha sahip olduğu biliniyor.

Suudi Arabistan’ın doğusundaki Abkayk tesislerini Kızıldeniz kıyısındaki Yenbu Limanı’na bağlayan Doğu-Batı Ham Petrol Boru Hattı’nın kapasitesi günlük 5 milyon varil seviyesinde bulunuyor.

BAE’de ise Habshan kara tesislerinden Umman Körfezi kıyısındaki Fuceyra Limanı’na uzanan Abu Dabi Ham Petrol Boru Hattı’nın günlük 1.5-1.8 milyon varil kapasiteye sahip olduğu biliniyor.

Körfez ülkelerinin alternatif arayışında Mısır da devreye girdi. Günlük 2.5 milyon varil kapasiteye sahip Süveyş-Akdeniz Boru Hattı’nın kullanılabileceği belirtiliyor.