Türkiye'nin Enflasyon Tarihçesi: Osmanlı'dan Günümüze

"Türkiye'de Enflasyon Endeksinin Tarihsel Gelişimi" kitabının yazarı Doç. Dr. Şefik Memiş, İstanbul Ticaret Üniversitesi'nde öğretim üyesi olarak görev yapmaktadır. Memiş, Anadolu Ajansı'na verdiği röportajda, Türkiye'nin enflasyon ölçüm süreçlerini ve 1917'ye kadar uzanan tarihini değerlendirdi.

Modern ekonomilerde enflasyonun sürekli bir döngü oluşturduğunu belirten Memiş, "Enflasyon kontrol edilebilir düzeyde kaldığı sürece ekonomik büyüme için olumlu sayılabilir. Sokrates'in Atinalıları rahatsız eden at sineği metaforunda olduğu gibi, enflasyon da ekonomik hareketliliği teşvik edebilir ya da sorun yaratabilir," dedi.

Memiş'e göre, Türkiye'de enflasyon ilk kez 1912 Balkan Savaşları sırasında halkın gündemine oturdu. Savaşın yol açtığı kıtlık ve Balkanlar'dan, ardından Beyaz Rusya'dan İstanbul'a göç eden insanların sayısındaki artış, fiyatların kontrolsüz şekilde yükselmesine neden oldu.

Bu karmaşık dönemde klasik maaş hesaplama yöntemlerinin yetersiz kaldığını belirten Memiş, yabancı alacaklılar tarafından kurulan Düyun-ı Umumiye İdaresi'nin 1 Ocak 1917'de ilk fiyat endeksini uygulamaya koyduğunu söyledi.

"Düyun-ı Umumiye, kendi çalışanlarına yapılacak zamları belirlemek için bu süreci başlattı. Türkiye, ilk kez bir baz yılı olan ve fiyat artışlarını altın ve nakit para cinsinden açıklayan bir endekse sahip oldu. Bu endeks, Osmanlı Hükümeti ve özel şirketler tarafından dikkatle izlenmeye başlandı," dedi Memiş.

Düyun-ı Umumiye'nin 1928'de kapanmasının ardından İstanbul Ticaret ve Sanayi Odası (İTSO) enflasyon ölçüm görevini üstlendi.

Memiş, İTSO'nun, Düyun-ı Umumiye'nin tek memur üzerine kurulu "perhizkar" sistemini yetersiz bulduğunu ve hesaplamalarını üç çocuklu beş kişilik bir aileyi temel alarak düzenlediğini aktardı.

İTSO'nun, 1914'ün ilk altı ayını baz yılı olarak kabul ettiğini belirten Memiş, 1929'da yayımlamaya başladığı endeksin gıda, yakacak-aydınlatma, giyecek ve ev kirası olmak üzere dört ana kategoriden oluştuğunu belirtti.

İTSO'nun fiyat toplama sürecinde İstanbul'u üç bölgeye ayırdığını; Suriçi (Fatih), Beyoğlu ve Üsküdar-Kadıköy bölgelerinde seçilen üçer dükkandan fiyatları topladığını açıkladı. Hesaplamalarda kullanılan 18 ürün arasında ekmek, şeker, kahve, pirinç, makarna, patates, fasulye, soğan, zeytinyağı, tuz, süt, kaşar peynir, beyaz peynir, koyun eti, sade yağ, yumurta, balık ve taze sebze yer alıyordu.

"Bu hesaplamalar sırasında, beş kişilik bir ailenin aylık tüketimini 45 okka ekmek, 6,5 okka şeker, 0,5 okka kahve, 6 okka pirinç, 5 okka makarna, 7 okka patates, 6 okka fasulye, 8 okka soğan, 4,5 okka zeytinyağı, 2 okka tuz, 23 okka süt, 1 okka kaşar peynir, 2 okka beyaz peynir, 12 okka koyun eti, 3,5 okka sade yağ, 75 yumurta, 3 okka balık ve 30 okka taze sebze olarak planlanmıştı," diye konuştu Memiş.

1930 yılına gelindiğinde, endekste önemli değişiklikler yapıldığını ve fiyat düşüşleri olasılığının dikkate alındığını belirten Memiş, "Hayat Pahalılığı Müş'iresi" adının "Geçinme Endeksi" olarak değiştirildiğini söyledi.

Memiş, "Muhtelif Masraflar Grubu" adı altında sigara, ulaşım, doktor masrafları ve gazete, kitap, tiyatro, sinema gibi kültürel ihtiyaçların da hesaplamalara dahil edildiğini belirtti. Geçinme kavramının artık sadece "açlık ve tokluk" sınırları içinde kalmadığını, medeniyet nimetlerine ve refah beklentisine odaklandığını ifade etti.

Memiş, geçmişteki kriz yönetimiyle bugünü karşılaştırırken, Cumhuriyet'in ilk yıllarında ekonomiyi ve fiyat artışını ölçme kapasitesine sahip kadroların henüz yeterince gelişmediği için hükümetin istatistik biriminin başına Fransız bir uzmanın getirildiğini anlattı.

O dönemde ekonomik krizlerin derinden hissedilmediğini vurgulayan Memiş, "Kendine yetme esaslı bir ekonomi ve üretim hakimdi. Bu yüzden ekonomik krizleri, gelişmiş ülkeler kadar yoğun hissetmedik. Bununla birlikte, ekonominin ana rengi hayatımızın her alanını etkilemiyordu," diye sözlerini tamamladı.