Ərzurum xalq mahnıları: Coğrafi zənginliklərin melodik xəritəsi

Ərzurum türkülərinin coğrafi və mədəni zənginliklərini kəşf etmək istəyənlər üçün diqqətçəkən bir araşdırmaAlanya Alaadin Keykubat Universitetindən Adem Karaca tərəfindən aparılıb. “Mənzərəni oxumaq: Ərzurum türkülərində məkanın təmsili üçün musiqi coğrafiyası təhlili” adlı araşdırmada Ərzurum türkülərindəki coğrafi elementlər dərindən araşdırılmış və bu elementlərin bölgəyə xas xüsusiyyətləri nə dərəcədə əks etdirdiyi ortaya qoyulmuşdur. O, antologiyasında 288 Ərzurum türküsünü təhlil etmişdir. Araşdırmada xalq mahnılarının tərkibində olan coğrafi elementlər araşdırılır; Fiziki coğrafiya, coğrafi astronomiya, insan və iqtisadi coğrafiya və regional coğrafiya başlıqları altında təsnif edildiyini ortaya qoyur. Bu elementlər dağlar, iqlim şəraiti, bitki örtüyü, heyvanlar və təsərrüfat fəaliyyətləri kimi bir çox coğrafi elementləri əhatə edir.

Ərzurum Xalq Nəğmələri: Şifahi Mədəniyyət Arxivi

Tədqiqatın nəticələrinə görə, Ərzurumun əngəlli quruluşu, sərt kontinental iqlimi və çöl/çəmən təbiəti xalq mahnılarını əks etdirir. Bundan əlavə, xalq mahnılarında adət-ənənələr, yemək və geyim mədəniyyəti, əhali və məişət şəraiti kimi mövzular da insan və iqtisadi coğrafiya baxımından qabarıq şəkildə yer alır. Ərzurumun tarixi-coğrafi keçid nöqtəsi kimi mühüm rolu türkülərə dərinlik qataraq onları dəyərli şifahi mədəniyyət arxivi edir.

Xalq mahnılarında geniş coğrafi üfüqlər

Adem Karaca vurğulamışdır ki, türkülər Ərzurumda mərkəzləşsə də, əvvəllər geniş coğrafi ərazini və Osmanlını əhatə edir. Bu əsərlər yerli mühiti, eləcə də qonşu rayonlar və böyük şəhərlərlə əlaqələri üzə çıxarır. Bu, xalq mahnılarının təkcə yerli deyil, həm də tarixi-coğrafi təbəqələri özündə birləşdirən məkan şüurunu təqdim etdiyini göstərir.

Fiziki coğrafiyanın xalq mahnılarında yeri

Tədqiqatın mühüm tapıntılarından biri də Ərzurum xalq mahnılarının tez-tez fiziki coğrafiya elementlərinə toxunmasıdır. Dağ relyefi, sərt iqlim və çöl bitki örtüyü kimi elementlər xalq mahnılarının əsas mövzularındandır. Bu elementlər xalq mahnılarının məkan və ekoloji informasiya xəzinəsi olduğunu sübut edir. Bundan əlavə, görünən odur ki, xalq mahnılarında iqlim, bitki və heyvan coğrafiyası kimi mövzulardan təkcə fon kimi deyil, həm də mərkəzi hekayə elementi kimi istifadə olunur.

Semantik və Duygusal Düşüncələr

Xalq mahnılarında ay, ulduz, günəş kimi səma cisimləri öz naviqasiya və timsal funksiyaları ilə simvolik məna daşıyır. Bu, xalq mahnılarında povestin və duyğuların mərkəzində fiziki mühitin yerləşdiyini göstərir. Ərzurumun coğrafi reallığı insanların kollektiv şüurunda dərin həkk olunub.

Ərzurum xalq mahnılarının bu zəngin coğrafi və sosial-mədəni məzmunu folklor və coğrafiya təhsili kimi sahələrdə orijinal və təsirli tədris materialı kimi istifadə olunmaq potensialına malikdir.

Nəticə və gələcək tədqiqatlar. Ərzurum türkülərinin coğrafi və mədəni zənginliyi, həm akademik dünyaya, həm də mədəniyyət araşdırmalarına əhəmiyyətli qatqılar təmin edir. Gələcəkdə bu cür araşdırmaların artacağı, xalq mahnılarından təhsil sahəsində daha çox istifadə ediləcəyi gözlənilir. Ərzurumun xalq mahnıları xalqın coğrafi və mədəni irsinin gələcək nəsillərə ötürülməsində əsas rol oynaya bilər.