Qlobal demoqrafik transformasiya və uzunömürlülük iqtisadiyyatı: sığortada yeni era başlayır

Qlobal miqyasda yaşanan demoqrafik transformasiya tibb və texnologiyanın inkişafı ilə insan ömrünü uzatsa da, iqtisadi və sosial tarazlıqları da kökündən sarsıdır. Türkiyə Sığorta və Türkiye Hayat Emeklilik tərəfindən hazırlanan “Uzunömürlülük İqtisadiyyatı: Yaşlanan Əhalinin Sığorta və Pensiya Sektoruna Təsirləri” adlı hesabat gələcəkdə bizi gözləyən əsas maliyyə və sosial dəyişiklikləri ortaya qoyur. Hesabatda qocalmaqda olan əhalinin səhiyyə xərclərinə olan təzyiqi, süni intellekt və GLP-1 kimi yeni nəsil biotexnoloji müalicələrin sektora təsiri və sığortada etik müzakirələr hərtərəfli müzakirə olunur.

Demoqrafik zəlzələ: 2050-ci ildə 1,6 milyard yaşlı əhali gözlənilir

Hesabatı qiymətləndirən Gürol Sami Özer demoqrafik transformasiyanın qlobal iqtisadiyyatı qaçılmaz struktur dəyişikliyinə məcbur etdiyini bildirib. Özer, 2050-ci ildə dünya üzrə 65 və yuxarı yaşda olan əhalinin 1,6 milyarda çatacağını ifadə edərək, bu vəziyyətin sosial təminat və səhiyyə sistemləri üzərində böyük yük yaradacağını vurğulayıb. Xüsusilə Avropadakı vəziyyətə diqqət çəkən Özer, bu gün hər pensiyaçını maliyyələşdirən işçilərin sayının 3,4 olduğunu, lakin bu nisbətin 2050-ci ildə 2-yə düşəcəyini bildirib. Bu vəziyyət dövlət pensiya sistemlərinin davamlılığını birbaşa təhdid edir. Tibbi xərclərin artması və tibb işçilərinin çatışmazlığı da sektorda mənfəət marjalarına ciddi təzyiq göstərir.

"Bioloji kasta sistemi" və üçlü yükün paylaşılması təhlükəsi

Artan insan ömrünün ənənəvi ictimai modellərə meydan oxuduğunu qeyd edən Gürol Sami Özer riskin ictimaiyyətdən birbaşa fərdlərə keçdiyini və qənaət uçurumunun dərinləşdiyini bildirib. Bu böhranı aradan qaldırmaq üçün ictimaiyyət, pensiya şirkətləri və fərdlər arasında balanslaşdırılmış yük bölgüsü qurulmalı olduğunu müdafiə edən Özer, Türkiyədə Orta Müddətli Proqram (MTP) çərçivəsində Əlavə Pensiya Sistemi (TES) və Fərdi Pensiya Sisteminin (BES) həyati əhəmiyyət daşıdığını söylədi. Özer, fərdlərin BES əmanətlərini ömür boyu yenilənmə zəmanəti ilə Əlavə Sağlamlıq Sığortası siyasətinə çevirə biləcəyi hibrid maliyyə məhsullarının inkişafını təklif etdi. Digər tərəfdən, o xəbərdarlıq edib ki, əgər yalnız yüksək gəlirli qruplar bahalı biotexnoloji müalicələrə çıxış əldə edə bilsələr, bu, gələcəkdə təhlükəli “bioloji kasta sistemi” yarada, sosial-iqtisadi uçurumu fizioloji səviyyəyə çatdıra bilər.

Aktuar hesablamalarda inqilab: Dinamik indeksləşdirmə dövrü

Tibb dünyasındakı yeniliklərin aktuar hesablamaların və sığortanın sərhədlərinin yenidən müəyyənləşdirilməsini zəruri etdiyini bildirən Özer ənənəvi "sərt il limitləri" yerinə çevik və dinamik modellərə keçmək lazım olduğunu bildirib. OECD ölkələrindəki tendensiyalardan bəhs edən Özer, pensiya yaşı və maaş hesablamalarının avtomatik olaraq orta ömür uzunluğuna indeksləşdirildiyi "müəyyən edilmiş töhfə" modellərinin ön plana çıxdığını ifadə etdi. Bu yolla, ciddi qaydalarla yaş hədlərini müəyyən etmək əvəzinə, maliyyə çarpanlarını dinamik şəkildə yeniləyərək aktuar tarazlığı qorunacaq.

Süni İntellektin və GLP-1 Obezite Dərmanlarının Sağlamlıq İqtisadiyyatına Təsiri

Özer, süni intellektin Ar-Ge xərclərinin azaldılmasında, dərman kəşfi proseslərinin sürətləndirilməsində və səhiyyə sektorunda xərc artımlarına qarşı ümumi səmərəliliyin təmin edilməsində kritik rol oynadığını ifadə edərək, biotibbi sahədə çığır açan GLP-1 obezite dərmanlarına da toxundu. Bu bazarın 2035-ci ilə qədər 190 milyard dollara çatmasının gözlənildiyini ifadə edən Gürol Sami Özer, bu müalicələrin birbaşa qənaət vasitəsi olmadığını ifadə etdi. GLP-1 dərmanlarının dayandırılması halında çəkinin tez bir zamanda geri alındığını xatırladan Özer, bu vəziyyətin davamlı abunə modelinə çevrilə biləcəyi və sağlamlıq büdcələri üzərində yeni və daimi maliyyə yükü yarada biləcəyi xəbərdarlığını etdi.