Trampın İrana Ultimatumu: Hörmüz boğazı rüsum böhranı

ABŞ prezidenti Donald Tramp İrana sərt xəbərdarlıq edib və Tehran rəhbərliyinin Hörmüz boğazından keçən gəmilərə hər hansı rüsum tətbiq edəcəyi təqdirdə iki ölkə arasında davam edən sülh danışıqlarını dayandıracağını açıqlayıb. Tramp bu barədə Truth Social platformasında açıqlama verib və İrana göndərdiyi mesajda gəmi keçidləri üçün əlavə xərc tələb edilməməsinin vacibliyini vurğulayıb.

Hörmüz boğazında gərginlik artır

Dünya enerji ticarəti üçün mühüm tranzit nöqtəsi olan Hörmüz boğazı son zamanlar beynəlxalq siyasətin mərkəzinə çevrilib. Tramp bildirib ki, İran bu boğazdan keçən gəmilərə “heç bir tranzit haqqı, sığorta haqqı və ya hər hansı digər ödəniş tələb etmir”. Lakin o, bu məlumatın yalan olduğu üzə çıxarsa, danışıqların tez bitəcəyini bildirib. Bu bəyanat Hörmüz boğazında blokadanın götürülməsinin ardınca gedən müzakirələrin tam ortasında baş verib.

ABŞ-İran Münasibətlərində İqtisadi Ölçüsü

Tramp ABŞ-ın İrana heç bir maliyyə dəstəyi vermədiyini, həmçinin İranın nəzarətindəki fondlardan vəsait köçürmədiyini vurğulayıb. ABŞ administrasiyası bu vəsaitin bir hissəsini amerikalı fermerlərin məhsullarını İrana satması üçün buraxmağı planlaşdırır. Məqsəd İranın ərzaq ehtiyacını bu yolla qarşılamaqdır və bu alışlar yalnız ABŞ-dan ediləcək.

Digər tərəfdən Tramp “Gecəyarısı çəkici” adlı əməliyyatdan sonra İranın nüvə materiallarının yerin altında gizləndiyini, buna görə də tələsməyə ehtiyac olmadığını bildirib. Trampın sözlərinə görə, İran müfəttişlərinin ölkəyə gəlməsinə razılıq verib.

İran-ABŞ Nüvə Danışıqları

İsveçrədə başlayan ABŞ-İran danışıqlarının birinci raundu başa çatdıqda, tərəflər bir çox məsələlərdə bir-birini ittiham etməyə davam edir. Tramp İranın Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinə (MAQATE) nüvə obyektlərini yoxlamağa icazə verdiyini iddia etsə də, İran bu iddiaları rədd edir. Eyni zamanda, buraxılacaq vəsaitin yalnız Amerikanın ərzaq və dərman alışı üçün istifadə ediləcəyi ilə bağlı açıqlamalar da Tehran tərəfindən təkzib edilib.

Körfəz Ölkələri və Sülh Prosesi

ABŞ dövlət katibi Marko Rubio Körfəz səfəri çərçivəsində mühüm görüşlər keçirir. Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin prezidenti Məhəmməd bin Zayed Əl Nəhyanla görüşən Rubionun Küveyt və Bəhreynə səfər edərək İranla əldə olunan müvəqqəti atəşkəs barədə müttəfiq ölkələrə məlumat verməsi gözlənilir. Bu danışıqlar regionda sülh prosesinin davamlılığı üçün kritik əhəmiyyət kəsb edir.

Beynəlxalq Reaksiyalar və Neft Qiymətləri

Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin direktoruRafael Mariano QrossiABŞ və İran arasında imzalanmış anlaşma memorandumunun İranın nüvə silahı üzərində nəzarəti həyata keçirməsini açıq şəkildə nəzərdə tutduğunu bildirib. Bu bəyanatlar bəzi beynəlxalq müzakirələrə səbəb olsa da, Brent markalı neftin barel qiyməti təxminən 2 faiz ucuzlaşaraq 75 dollardan aşağı düşərək fevralın 27-dən bəri ən aşağı səviyyəyə çatıb. Bazarlarda Hörmüz boğazında naviqasiya risklərinin azalacağı və ABŞ-İran danışıqlarında irəliləyiş olacağı gözləntiləri güclənib. Oman Hörmüz boğazının gələcək idarə olunması ilə bağlı Boğazdan keçid üçün rüsumların alınması mümkünlüyü ilə bağlı müzakirələri canlandırıb. Lakin Rubio bu ehtimalı rədd edərək, heç bir ölkənin beynəlxalq su yollarından keçid üçün rüsum tələb edə bilməyəcəyini bildirib.

Nəticədə Trampın İrana sərt xəbərdarlığı həm diplomatik, həm də iqtisadi cəbhədə yeni səhifə aça bilər. Hörmüz boğazında baş verən hadisələr qlobal enerji bazarlarına və bölgədəki siyasi tarazlıqlara təsir etmək potensialına malikdir. Bu məsələnin yaxın günlərdə necə formalaşacağı beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətlə izləyəcəyi bir proses olacaq.