Trampyň Eýrana eden Ultimatumy: Hormuz bogazy töleg krizisi

ABŞ-nyň prezidenti Donald Trump Eýrana berk duýduryş berdi we Tähran administrasiýasy Hormuz bogazyndan geçýän gämilere töleg tölese, iki ýurduň arasynda dowam edýän parahatçylyk gepleşiklerini bes etjekdigini habar berdi. Trump bu hakykaty "Sosial" platformasynda aýtdy we Eýrana iberen ýüzlenmesinde gämi geçelgeleri üçin goşmaça çykdajylaryň talap edilmeli däldigini aýtdy.

Hormuz bogazynda dartgynlyk ýokarlanýar

Dünýä energiýa söwdasynyň möhüm tranzit nokady bolan Hormuz bogazy soňky döwürde halkara syýasatynyň merkezine öwrüldi. Trump, Eýranyň bu bogazdan geçýän gämilere "tranzit tölegleri, ätiýaçlandyryş çykdajylary ýa-da başga töleg tölemeýändigini" habar berdi. Şeýle-de bolsa, bu maglumatlar ýalan bolup çyksa, gepleşikleriň çalt gutarjakdygyny aýtdy. Bu beýanat, Hormuz bogazyndaky gabawyň ýatyrylmagy bilen geçirilen çekişmeleriň arasynda bolup geçdi.

ABŞ-Eýran gatnaşyklarynyň ykdysady ölçegi

Trump ABŞ-nyň Eýrana maliýe goldawyny bermeýändigini, şeýle hem Eýranyň gözegçiligi astyndaky serişdelerden serişdeleri geçirmeýändigini aýtdy. ABŞ administrasiýasy bu serişdeleriň bir bölegini amerikan daýhanlaryna önümlerini Eýrana satmak üçin goýbermegi meýilleşdirýär. Maksat Eýranyň azyk zerurlyklaryny şu görnüşde kanagatlandyrmak we bu satyn alyşlar diňe ABŞ-dan amala aşyrylar.

Beýleki tarapdan, Trump " Gijäniň ýary Hammer " atly operasiýadan soň Eýranyň ýadro materiallarynyň ýer astynda gizlenendigini, şonuň üçin howlukmagyň zerurlygynyň ýokdugyny aýtdy. Trumpyň pikiriçe, Eýran inspektorlarynyň ýurda gelmegine rugsat berdi.

Eýran-ABŞ ýadro gepleşikleri

Şweýsariýada başlanan ABŞ-Eýran gepleşikleriniň birinji tapgyry tamamlanandan soň, taraplar köp meselelerde birek-biregi günäkärlemegi dowam etdirýärler. Trump, Eýranyň Halkara Atom Energiýasy Guramasyna (IAEA) ýadro desgalaryny barlamaga rugsat berýändigini öňe sürse-de, Eýran bu aýyplamalary ret edýär. Şol bir wagtyň özünde, goýberiljek serişdeleriň diňe Amerikanyň azyk we derman satyn alyşlary üçin ulanyljakdygy baradaky sözler Tähran tarapyndan hem ret edildi. Birleşen Arap Emirlikleriniň prezidenti Muhammet bin Zaýed Al Nahýan bilen duşuşan Rubionyň Kuweýtde we Bahreýnde saparda bolmagy we Eýran bilen gazanylan wagtlaýyn ýaraşyk barada ýaran ýurtlara habar bermegine garaşylýar. Bu gepleşikler sebitdäki parahatçylyk etabynyň dowam etmegi üçin möhüm ähmiýete eýe. Bu beýannamalar käbir halkara ara alyp maslahatlaşmalaryna sebäp bolsa-da, Brent nebitiniň barrel bahasy 2 göterim töweregi aşaklap, 75 dollardan aşaklap, 27-nji fewraldan bäri iň pes derejä ýetdi. Hormuz bogazynda nawigasiýa töwekgelçiliginiň azalmagy we ABŞ-Eýran gepleşikleriniň güýçlenjekdigi baradaky garaşyşlar güýçlener.

Hormuz bogazy we geljekki dolandyryş barada gepleşikler bogazdan geçmek üçin töleg almak mümkinçiligi. Şeýle-de bolsa, Rubio hiç bir ýurduň halkara suw ýollaryndan geçmek üçin töleg alyp bilmejekdigini aýdyp, bu mümkinçiligi ret etdi.

Netijede, Trump-nyň Eýrana eden berk duýduryşy diplomatik we ykdysady ugurlarda täze sahypa açyp biler. Hormuz bogazyndaky ösüşler global energiýa bazarlaryna we sebitdäki syýasy deňagramlylyga täsir edip biler. Bu meseläniň ýakyn günlerde nähili emele geljekdigi halkara jemgyýetçiliginiň üns bilen synlajak prosesi bolar.