Zoonoz xəstəliklərin yayılmasında insan fəaliyyətinin rolu

Zoonoz xəstəliklər heyvanlardan insanlara keçə bilən və bəzən geniş miqyaslı epidemiyalara səbəb olan sağlamlıq təhlükəsi kimi görünür. Bu xəstəliklər Ebola, Hantavirus, Covid-19, Mpox və Nipah kimi müxtəlif nümunələrlə dünyanı təsir edir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) məlumatlarına görə, dünyada 200-dən çox zoonoz xəstəlik mövcuddur və bu xəstəliklər təkcə səhiyyə sistemlərinə deyil, həm də iqtisadi və sosial strukturlara təsir göstərir.

Zoonoz xəstəliklərin artması

1970-ci ildən bəri aşkar edilmiş 1500-dən çox patogenin təxminən 70%-i heyvan mənşəlidir. Bu vəziyyət zoonoz xəstəliklərin insan sağlamlığı üçün yaratdığı təhlükəni açıq şəkildə ortaya qoyur. Quduzluq kimi bəzi zoonoz xəstəliklərin peyvəndlə qarşısı alınsa da, Covid-19, Ebola və HİV kimi xəstəliklər qlobal miqyasda ciddi problemlər yaradır.

ÜST-nin baş alimi Dr.Sylvie Briand zoonoz xəstəliklərin yayılmasında insanın həyat tərzi və hərəkətliliyindəki dəyişikliklərin mühüm rol oynadığını bildirir. Dr. Briand, xüsusilə torpaqdan istifadə, meşələrin qırılması və kənd təsərrüfatı modellərindəki dəyişikliklərin insan və heyvanların qarşılıqlı əlaqəsini artırdığını, bunun da xəstəliklərin yayılmasına yol açdığını bildirir.

İnsanların hərəkətliliyi və epidemiyaları

Briana görə, hava nəqliyyatının inkişafı ilə insanlar daha sürətli hərəkət edə və dünyanın müxtəlif hissələri arasında daha tez-tez əlaqə qura bilirlər. Bu, virusların yayılma qabiliyyətini artırır. Məsələn, Hantavirusun kruiz gəmisində yayılması, turizm səbəbiylə yoluxmuş gəmiricilərlə təmasda olan insanların xəstəliyi öz ölkələrinə daşıması zamanı baş verib.

Qida istehlakı, heyvandarlıq və əkinçilik nümunələrindəki dəyişikliklər də zoonoz xəstəliklərin riskini artırır. Doktor Briand bu vəziyyəti quş qripi nümunəsi ilə izah edir və sıx heyvan sürülərinin virusların yayılmasını asanlaşdırdığını bildirir.

Ətraf mühitdəki dəyişikliklər və xəstəliklərin yayılması

Ətraf mühitdəki dəyişikliklər insan-təbiət qarşılıqlı əlaqəsini dəyişdirərək yeni xəstəliklərin yaranmasına səbəb ola bilər. İqlim dəyişikliyi xəstəliklərin coğrafi paylanmasını dəyişdirərək, ağcaqanadlarla ötürülən xəstəliklərin Avropa kimi yeni bölgələrə yayılmasına səbəb olur. Dr. Briand xəbərdarlıq edir ki, iqlim dəyişikliyi bəzi regionların gələcəkdə yeni epidemiyalarla üzləşməsinə səbəb ola bilər.

Hökumətlərin bu təhlükələrə qarşı səhiyyə sistemlərinə sərmayə qoyması, güclü səhiyyə infrastrukturu yaratması və mümkün epidemiyalara qarşı hazırlıq planları hazırlaması lazım olduğunu vurğulayan Briand, insanların da bu məsələdən xəbərdar olmasının vacibliyini bildirir. maskalar, oksigen və diaqnostika alətləri kimi vasitələrin təmin edilməsini tələb edir. Briand, fərdlərin xəstəliyə görə fərqli qorunma üsulları tətbiq etməli olduğunu bildirir. Ebola, meymun çiçəyi, Covid-19, sarı qızdırma, vəba və vəba kimi xəstəliklərə qarşı alınacaq ehtiyat tədbirləri fərqli ola bilər.

Xülasə, insan fəaliyyəti və ətraf mühitin dəyişməsi səbəbindən zoonoz xəstəliklər artmaqdadır və bu, qlobal sağlamlıq təhlükəsi yaradır. İnsanların həyat tərzi, hərəkətliliyi və təbiətlə qarşılıqlı əlaqəsi nəzərə alındıqda bu xəstəliklərin yayılma riski artır. Hökumətlərin və şəxslərin bu məsələdə şüuru və hazırlığı mümkün epidemiyaların təsirlərini minimuma endirə bilər.