ABD'nin İran'a Yönelik Ekonomik Kuşatması ve Küresel Ticarette Kartların Yeniden Dağıtılması

Amerika Birleşik Devletleri, İran'ı küresel finansal sistemden tamamen soyutlamayı hedefleyen yeni bir ekonomik abluka süreci başlatıyor. Washington yönetiminin hayata geçirdiği bu "ekonomik dışlama operasyonu", ilk etapta Tahran'ın kaynağı belirsiz para akışlarını engellemeyi amaçlıyor. Trump yönetiminin bu doğrultudaki ilk adımı, İran adına kara para aklama faaliyetleri yürüten tüm finansal ve ticari kuruluşları ABD doları sisteminden men etmek olacak. Geniş kapsamlı bu ambargo; dijital varlıklar, altın ticareti, havacılık, ileri teknoloji ve denizcilik sektörlerini de doğrudan hedef alıyor.

Washington'ın "Gri Alan" Tanımayan Yeni Yaptırım Stratejisi

ABD Hazine Bakanı Scott Bessent, küresel aktörlere Tahran ile olan tüm ticari ve ekonomik bağlarını derhal koparma çağrısında bulunarak, aksi takdirde çok sert misillemelerle karşılaşacakları uyarısını yaptı. Bessent, "Bu rejimle ekonomik ilişki kuran herkes Amerikan gücünün tam yaptırım kapasitesine maruz kalacaktır" diyerek, uluslararası ticarette gri alanlarda hareket etmenin artık mümkün olmadığını vurguladı. Bu sert söylemin arkasındaki asıl hedefin ise Çin olduğu belirtiliyor.

Buna karşılık İran cephesinden kararlı açıklamalar geliyor. İran Meclis Başkanı Muhammed Bakır Galibaf, ABD'nin tehditlerinin etkisiz kalacağını ve ticari ortaklarının Washington'dan gelen bu açıklamaları ciddiye almadığını savundu. Ekonomi Bakanı Ali Madani-zadeh de ülkesinin yeni yaptırım dalgasına karşı tamamen hazırlıklı olduğunu, finansal ve ticari bağların kolay kolay koparılamayacağını ifade etti. Tahmin edilen yaptırım modelleri arasında vergi düzenlemeleri, yatırımların askıya alınması ve ithalat-ihracat kısıtlamaları bulunuyor. Ancak uzmanlar, ABD'nin de bu süreçte bazı kritik ürünlerden mahrum kalarak kendi ekonomisine zarar verebileceğine dikkat çekiyor.

Çin'in Kritik Rolü ve Küresel Enerji Koridorundaki Konumu

İran, kanıtlanmış doğal gaz rezervlerinde ABD ve Rusya'nın ardından, ham petrol rezervlerinde ise Venezuela ve Suudi Arabistan'ın arkasından dünyada üçüncü sırada yer alıyor. Bu devasa enerji kaynağının en büyük müşterisi ise Çin. Tahran'ın ürettiği petrolün yaklaşık yüzde 90'ı Çin pazarına gidiyor. Savaş döneminde Çin, İran ham petrolünü varil başına piyasa fiyatının 7 ila 12 dolar altında satın alarak büyük bir avantaj elde etti. Bloomberg analizlerine göre, Çinli şirketleri doğrudan hedef almayan hiçbir yaptırım modelinin İran ekonomisi üzerinde kalıcı bir hasar bırakması beklenmiyor.

The Economist ise İran'ın bu mali tehditleri savuşturabilecek deniz gücüne sahip olduğunu belirtiyor. İran Merkez Bankası resmi petrol ihracatının sıfıra yaklaştığını açıklasa da ülkenin Hürmüz Boğazı açıklarında gemilerde depolanmış yaklaşık 80 milyon varil petrolü bulunuyor. Ticaret ortaklarında da önemli değişimler gözleniyor; daha önce İran'ın en büyük ithalat ortağı olan Birleşik Arap Emirlikleri (BAE), Körfez'deki gerilim nedeniyle ticari odağını kaydırırken, bu boşluğu ithalattaki yüzde 40'lık payıyla Çin doldurdu. Çin, 2025 yılındaki 1.2 trilyon dolarlık devasa ticaret fazlasının ardından 2026'da da rekor kırmaya devam ediyor. Pekin'in ABD ile 570 milyar dolar, AB ile 800 milyar dolarlık ticaret hacmi bulunuyor ve uzmanlar Çin'in bu pazarları riske atmak istemeyeceğini ancak olası bir yaptırıma karşı ABD'li üreticileri zor durumda bırakacak kozlara sahip olduğunu vurguluyor.

Türkiye ve Bölge Ülkeleri Bu Denklemin Neresinde?

ABD'nin ikincil yaptırımlarla tehdit ettiği ülkelerin başında Çin'in yanı sıra Irak, BAE, Katar, Türkiye, Hindistan ve Pakistan geliyor. Türkiye ile İran arasında halihazırda yaklaşık 6 milyar dolarlık bir ticaret hacmi mevcut. Türkiye, komşusuna ağırlıklı olarak tekstil ürünleri, makineler, plastik ham maddeleri, kimyasallar, kara taşıtları ve yedek parçaları ile tarım ürünleri ihraç ediyor. İthalat tarafında ise doğal gaz, plastik mamuller, alüminyum gibi demir dışı metaller ve demir-çelik ürünleri öne çıkıyor.

Türkiye'nin enerji güvenliği açısından İran kritik bir role sahip; çünkü ülkemizin ithal ettiği doğal gazın yaklaşık yüzde 13'ü İran kaynaklarından sağlanıyor. Sektör temsilcileri ve kaynaklar, Türkiye'nin ABD yaptırımlarına karşı geçmişten gelen bir "bağışıklığı ve alışkanlığı" olduğunu belirtirken, en hassas noktanın İran gazı olduğunu ifade ediyor. Ancak mevcut konjonktürde bu gaz akışını kesecek radikal bir adım atılması beklenmiyor.