ABŞ-nyň Eýrana garşy ykdysady gabawy we global söwdada kartoçkalaryň azalmagy

Amerikanyň Birleşen Ştatlary Eýrany global maliýe ulgamyndan bütinleý izolirlemegi maksat edinýän täze ykdysady gabaw işine başlaýar. Waşington administrasiýasy tarapyndan amala aşyrylan bu "ykdysady çykarmak", ilkinji nobatda, Tähranyň näbelli gelip çykyşynyň pul akymynyň öňüni almagy maksat edinýär. Trump administrasiýasynyň bu ugurdaky ilkinji ädimi, Eýranyň adyndan pul ýuwmak bilen meşgullanýan ähli maliýe we täjirçilik guramalaryny ABŞ-nyň dollar ulgamyndan gadagan etmek bolar. Bu giňişleýin embargo; Şeýle hem sanly aktiwleri, altyn söwdasyny, awiasiýa, ýokary tehnologiýaly we deňiz pudaklaryny gönüden-göni nyşana alýar.

Waşingtonyň "Çal reňkli sebitler" bolmasa täze sanksiýalar strategiýasy

ABŞ-nyň Gazna ministri Skott Bessent global aktýorlary Tähran bilen ähli söwda we ykdysady gatnaşyklary derrew kesmäge çagyrdy, ýogsam gaty berk ar aljakdyklaryny duýdurdy. Bessent: "Bu re regimeim bilen ykdysady gatnaşyklary ýola goýýan her bir adam, Amerikanyň güýjüniň doly sanksiýalaryna sezewar ediler" -diýdi we halkara söwdasynda çal sebitlerde hereket etmegiň mümkin däldigini aýtdy. Bu gödek sözleriň asyl maksadynyň Hytaýdygy aýdylýar.

Muňa jogap hökmünde Eýran tarapyndan aýgytly sözler gelýär. Eýranyň Mejlisiniň başlygy Muhammet Bakir Galibaf ABŞ-nyň abanýan howplarynyň netijesiz boljakdygyny we söwda hyzmatdaşlarynyň Waşingtondan bu sözlerine çynlakaý garamaýandygyny aýtdy. Ykdysadyýet ministri Ali Madani-zade hem öz ýurdunyň täze sanksiýalar tolkunyna garşy doly taýýardygyny we maliýe we söwda gatnaşyklaryny aňsatlyk bilen kesip bolmajakdygyny aýtdy. Göz öňünde tutulan sanksiýa modellerinde salgyt düzgünleri, maýa goýumlarynyň togtadylmagy we import-eksport çäklendirmeleri bar. Şeýle-de bolsa, bilermenler ABŞ-nyň bu işde käbir möhüm önümlerden mahrum bolmak bilen öz ykdysadyýetine zyýan ýetirip biljekdigini bellediler.

Hytaýyň global energiýa koridoryndaky möhüm roly we orny

Eýran subut edilen tebigy gaz gorlary boýunça ABŞ-dan we Russiýadan soň, çig nebit gorlarynda Wenesueladan we Saud Arabystanyndan soň üçünji ýerde durýar. Bu ägirt uly energiýa çeşmesiniň iň uly müşderisi Hytaýdyr. Tähran tarapyndan öndürilýän nebitiň takmynan 90 göterimi Hytaý bazaryna gidýär. Uruş döwründe Hytaý, Eýranyň çig nebitini bazar bahasyndan 7 dollardan 12 dollara çenli satyn alyp, uly artykmaçlyga eýe boldy. “Bloomberg” -iň derňewine görä, hytaý kompaniýalaryny gönüden-göni nyşana almaýan islendik sanksiýa modeliniň, Eýranyň ykdysadyýetine hemişelik zyýan ýetirmegine garaşylmaýar.

The Economist, Eýranyň bu maliýe howplaryndan goranmak üçin deňiz güýjüniň bardygyny aýdýar. Eýranyň Merkezi Banky resmi nebit eksportynyň nola golaýlaýandygyny mälim etse-de, ýurtda Hormuz bogazyndan gämilerde takmynan 80 million barrel nebit saklanýar. Söwda hyzmatdaşlarynda-da möhüm üýtgeşmeler bolýar; Öň Eýranyň iň uly import hyzmatdaşy bolan Birleşen Arap Emirlikleri (BAE) Aýlagdaky dartgynlyk sebäpli söwda merkezini üýtgeden bolsa, Hytaý bu boşlugy importdaky 40 göterim paýy bilen doldurdy. 2025-nji ýylda 1,2 trillion dollarlyk söwda profisitinden soň, Hytaý 2026-njy ýylda rekord goýmagy dowam etdirýär. Pekiniň ABŞ bilen 570 milliard dollar we EUB bilen 800 milliard dollar söwda mukdary bar we hünärmenler Hytaýyň bu bazarlara töwekgelçilik etmek islemeýändigini, ýöne ABŞ-ly öndürijileri mümkin sanksiýa garşy kyn ýagdaýa saljak tüýdük kartoçkalarynyň bardygyny nygtaýarlar.

Bu deňlemede Türkiýe we sebit ýurtlary nirede?

Hytaýdan başga-da, Yrak, BAE, Katar, Türkiýe, Hindistan we Päkistan ABŞ tarapyndan ikinji sanksiýalar bilen howp abanýan ýurtlaryň arasynda. Häzirki wagtda Türkiye bilen Eýranyň arasynda takmynan 6 milliard dollarlyk söwda mukdary bar. Türkiýe esasan dokma önümlerini, tehnikalary, plastmassa çig malyny, himiki serişdeleri, gury ýer ulaglaryny we ätiýaçlyk şaýlaryny we oba hojalyk önümlerini goňşusyna eksport edýär. Import tarapynda tebigy gaz, plastmassa önümleri, alýumin we demir we polat önümleri ýaly reňkli metallar tapawutlanýar.

Türkiýanyň energiýa howpsuzlygy meselesinde Eýran möhüm rol oýnaýar; sebäbi biziň ýurdumyzdan getirilýän tebigy gazyň takmynan 13 göterimi Eýran çeşmeleri tarapyndan üpjün edilýär. Senagat wekilleri we çeşmeler Türkiye ABŞ-nyň sanksiýalaryna garşy geçmişde "eldegrilmesizlik we endik" bardygyny we iň duýgur nokadyň Eýranyň gazydygyny aýdýarlar. Şeýle-de bolsa, häzirki baglanyşykda bu gaz akymyny kesmek üçin düýpli ädim ätmez diýlip garaşylýar.