Avrupa'da Doğal Gaz Dengeleri Altüst Oldu: Ucuz ve Pahalı Gazın Adresi Yeniden Belirlendi

Rusya ile Ukrayna arasındaki transit sözleşmesinin sona ermesi, Avrupa kıtasının enerji jeopolitiğinde tarihi bir kırılma noktası yarattı. Rusya'nın Ukrayna koridoru üzerinden Avrupa'ya gerçekleştirdiği doğal gaz sevkiyatının resmen durması, kıta genelindeki arz-talep dengelerini ve fiyatlama mekanizmalarını kökten değiştirdi. 2025 yılının hemen başında yürürlüğe giren yeni düzenle birlikte, sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) ithalat altyapısına sahip olan Kuzeybatı Avrupa ile bu kaynaklara erişimi sınırlı olan Orta ve Doğu Avrupa arasındaki fiyat makası tarihte görülmemiş ölçüde açıldı.

Yeni enerji denkleminde, LNG terminallerine yakın konumlanan ve ithalat kabiliyeti yüksek olan ülkeler çok daha rekabetçi fiyatlarla gaz tedarik edebilirken, gazın fiziksel olarak doğuya taşınması Orta ve Doğu Avrupa ülkelerinde maliyetlerin kalıcı olarak yükselmesine yol açtı. Oxford Enerji Araştırmaları Enstitüsü (OIES) tarafından yayımlanan kapsamlı rapor, uzun yıllar boyunca entegre ve birbirine yakın seyreden Avrupa doğal gaz fiyatlarının, Rus gazının kesilmesiyle birlikte kalıcı bir yapısal ayrışmaya uğradığını gözler önüne seriyor.

Orta ve Doğu Avrupa’da Maliyet Artışı: Fiyat Makası Açılıyor

Avrupa gaz piyasasındaki yeni fiyatlama modeli, coğrafi yakınlık ve altyapı olanaklarına göre şekilleniyor. LNG ithalatının ana giriş kapıları haline gelen Fransa (TRF), Belçika (ZTP), Hollanda (TTF) ve İngiltere (NBP) gibi ticaret merkezlerinde (hub) fiyatlar oldukça düşük seviyelerde seyrediyor. Buna karşın, gazın batıdan doğuya doğru boru hatlarıyla taşınması sürecinde oluşan lojistik maliyetler, fiyatların kademeli olarak yükselmesine neden oluyor. Almanya'nın THE ticaret merkezi bu geçiş bölgesinde bir köprü görevi üstlenirken; Çekya, Avusturya ve Slovakya'daki merkezlerde gaz fiyatları çok daha yüksek seviyelerde realize ediliyor. Uzmanlar, bu fiyat farklılaşmasının 2026 yılının ilk yarısında da etkisini güçlü bir şekilde sürdürdüğünü belirtiyor.

Tüm bu zorlu arz koşullarına ve Rus gazının piyasadan çekilmesine rağmen, Avrupa doğal gaz piyasası derinliğini ve likiditesini korumayı başardı. Avrupa genelinde ticareti yapılan doğal gaz hacmi 2025 yılında bir önceki yıla göre yüzde 16 artış gösterirken, fiziksel gaz talebi de yüzde 8 oranında yükseldi. Bu canlılık sayesinde Avrupa gaz piyasasındaki toplam işlem hacmi tarihte ilk kez 100 bin teravatsaat barajını aşarak rekor kırdı. OIES raporunda, bu verilerin Avrupa gaz piyasasının yeni arz koşullarına beklenenden çok daha hızlı uyum sağladığının ve zorlu stres testlerinden başarıyla geçtiğinin bir kanıtı olduğu vurgulandı.

TTF Küresel Referans Konumunu Güçlendirdi

Yeni dönemde Hollanda merkezli TTF, Avrupa'nın tartışmasız en büyük ve en likit doğal gaz ticaret merkezi olma unvanını pekiştirdi. Küresel bir referans fiyat haline gelen TTF'de işlem hacmi geçen yıl yüzde 14 oranında büyüme kaydetti. TTF'nin ulaştığı bu büyüklük, Avrupa'daki diğer sekiz büyük gaz merkezinin toplam hacminin tam 4,5 katına tekabül ediyor. Karşılaştırmalı analizlere göre TTF; İngiltere'nin NBP merkezinin yaklaşık 9 katı, Almanya'nın THE merkezinin 20 katı ve İtalya'nın PSV merkezinin ise 52 katından fazla işlem hacmine hükmediyor.

Günümüzde Avrupa'da gerçekleştirilen toplam doğal gaz işlemlerinin yüzde 81 gibi ezici bir oranı doğrudan TTF üzerinden yürütülüyor. Kıtanın LNG'ye olan bağımlılığının artmasıyla birlikte, Kuzey Amerika ve Asya kökenli küresel finansal oyuncular ve enerji devleri de TTF piyasasında aktif olarak yer almaya başladı. Bu durum, TTF ile ABD merkezli Henry Hub fiyat endeksi arasındaki farka dayalı arbitraj işlemlerinin de hızla yaygınlaşmasını beraberinde getirdi.

Belçika’nın Yükselişi ve Doğu Bloku Ticaret Merkezlerinin Kan Kaybı

Raporda öne çıkan en çarpıcı piyasa hareketlerinden biri ise Belçika'nın ZTP ticaret merkezinde yaşandı. Belçika'nın ZTP merkezindeki işlem hacmi 2025 yılında yüzde 165'in üzerinde olağanüstü bir artış kaydetti. Bu rekor büyüme; Belçika'nın LNG ithalat kapasitesini hızla artırması, İngiltere ve Fransa üzerinden kıtaya giriş yapan gaz akışının doğudaki ülkelere gönderilmesinde kritik bir transit merkez haline gelmesiyle açıklanıyor.

Öte yandan, tarihsel olarak Rus boru hattı gazına göbekten bağlı olan Orta ve Doğu Avrupa'daki ticaret merkezlerinde ise tam anlamıyla bir çöküş yaşandı. Rus gazı akışının durması ve bölgedeki ticaret rotalarının tamamen yön değiştirmesiyle birlikte, Slovakya'daki SVOB merkezinde işlem hacimleri yüzde 77 oranında gerilerken, Çekya'daki VOB merkezinde de yüzde 18'e yakın bir daralma kaydedildi. Bu durum, altyapı dönüşümünü tamamlayamayan bölgelerin enerji ticaretindeki ağırlığını kaybetmeye devam edeceğini gösteriyor.