AYM Başkanı Özkaya: "Anayasa Mahkemesi, çok katmanlı hak koruma mekanizmasının önemli bir unsuru"

Anayasa Mahkemesi (AYM) Başkanı Kadir Özkaya, Anayasa Mahkemesi'nin 64 yıllık bir geçmişe sahip olduğunu ve sadece Türk hukuk sistemine değil, aynı zamanda uluslararası insan hakları hukuku ile etkileşim içinde gelişen çok katmanlı bir hak koruma mekanizmasının da önemli bir parçası olarak başarılı çalışmalarına devam ettiğini belirtti.

Özkaya, Anayasa Mahkemesi'nin 64. kuruluş yıl dönümü vesilesiyle Yüce Divan Salonu'nda düzenlenen "Ne Bis İn İdem İlkesinin Farklı Yargı Alanlarındaki Etkileri" başlıklı sempozyumda konuştu. Konuşmasında, Anayasa Mahkemesi'nin 1961 Anayasası ile kurulduğunu ve Türk anayasal düzeninde ilk kez kurumsallaşan anayasa yargısının en somut örneği olduğunu söyledi. Mahkemenin sadece yeni bir yargı organının oluşturulmasını değil, anayasanın üstünlüğü ilkesinin yargı tarafından güvence altına alınmasını da ifade ettiğini belirtti. Bu durumun, Türk Anayasa Mahkemesi'nin hukuk devleti ilkesinin Türkiye'deki en güçlü teminatlarından biri olduğunu gösterdiğini vurguladı. Özkaya, mahkemenin görev ve sorumluluklarını bu bilinçle yerine getirdiğini ve getirmeye devam edeceğini ifade etti.

"Anayasa Mahkemesi, çok katmanlı hak koruma mekanizmasının önemli bir unsuru"

AYM'nin kuruluşundan bu yana, norm denetimi yoluyla yasama organının işlemlerini anayasa sınırları içinde tutan ve hukuk devletinin temel gereklerini hayata geçiren bir rol üstlendiğini belirten Özkaya, 1982 Anayasası ile yetkilerin yeniden şekillendiğini ve anayasal sistem içindeki konumunu koruyup geliştirdiğini ifade etti. Özellikle 2010 anayasa değişikliği ile kabul edilen bireysel başvuru mekanizmasının, Anayasa Mahkemesi'nin tarihi gelişiminde önemli bir aşama olduğunu söyledi. Gelinen noktada, Anayasa Mahkemesi'nin 64 yıllık birikimiyle yalnızca Türk hukuk sisteminin değil, aynı zamanda uluslararası insan hakları hukukuyla etkileşim içinde gelişen çok katmanlı bir hak koruma mekanizmasının önemli bir aktörü olduğunu belirtti.

Anayasa yargısının fonksiyonunu doğru anlamak için dayandığı temel ilkelerin hatırlanmasının önemli olduğunu söyleyen Özkaya, anayasa yargısının sadece teknik bir denetim mekanizması olmadığını, aynı zamanda anayasanın üstünlüğünü ve bağlayıcılığını hayata geçiren kurumsal bir güvence olduğunu vurguladı.

Özkaya sözlerine şöyle devam etti:

"Anayasa, normlar hiyerarşisinin en üstünde yer alan temel hukuk normu olarak yasama, yürütme ve yargı organları dahil tüm kamu gücünü bağlamaktadır. Bu yönüyle anayasa yargısı, demokratik hukuk devletinin vazgeçilmez unsurlarından biridir. Anayasal denetimin olmadığı bir sistemde, anayasanın üstünlüğü ilkesinin pratik bir anlam ifade etmediğini belirtmek gerekir. Öte yandan anayasa yargısının günümüzdeki genişleyen rolü, onu sadece normları iptal eden bir yapı olmaktan çıkararak, demokratikleşme sürecinde aktif rol oynayan, hak ve özgürlüklerin korunmasının ötesine geçerek gelişimlerine katkı sunan bir mekanizma haline getirmiştir. Anayasa yargısı, kanunların ve diğer normların anayasaya uygunluğunu denetleyerek hukuk düzeni içinde bir uyum ve bütünlük mekanizması işlevi üstlenmektedir. Aynı zamanda normlar arasındaki hiyerarşik ilişkiyi korumanın yanında, devlet iktidarının sınırlandırılması ve birey haklarının güvence altına alınması bakımından da temel bir fonksiyon taşımaktadır."

"AYM, ulusal hukuk ile uluslararası insan hakları hukuku arasında köprü kuran bir içtihat merkezi haline gelmiştir"

Bireysel başvuru yolunun kabulü ile AYM'nin sadece ihlalleri gideren değil, aynı zamanda hukuk sisteminin bütününe yön veren bir içtihat üretim merkezi haline geldiğini ifade eden Özkaya, "Anayasa Mahkemesi bireysel başvuru mekanizmasıyla ulusal hukuk ile uluslararası insan hakları hukuku arasında köprü kuran bir içtihat merkezi haline gelmiştir. Bu gelişim, kurumsal bir sürekliliği olduğu kadar, Anayasa Mahkemesi'nin değişen toplumsal ihtiyaçlara uyum sağlama kapasitesini de göstermektedir. Mahkemenin son yıllardaki faaliyetlerinde de görüldüğü gibi, bireysel başvuru mekanizmasının etkin şekilde işletilmesi, başvuru sayılarındaki artışa rağmen kararların makul sürede sonuçlandırılması ve ihlal kararlarının hukuk düzeni üzerindeki etkisi, anayasa yargısının dinamik niteliğini açıkça ortaya koymaktadır" dedi.

Başkan Özkaya, Anayasa Mahkemesi'nin bireysel başvurular yoluyla temel hak ve özgürlüklerin korunmasına katkı sağlarken, diğer yandan verdiği kararlarla kamu gücünün kullanımına yön veren ve benzer ihlallerin önlenmesine hizmet eden bir içtihat bütünlüğü oluşturduğunu belirtti.

"Dijital imkanların genişletilmesi, başvurucuların mahkemeye erişimini önemli ölçüde artırmıştır"

AYM'nin şeffaflık, erişilebilirlik ve etkinlik ilkeleri doğrultusunda sürekli gelişim ve dönüşüm içinde olduğunu vurgulayan Özkaya, "Bu kapsamda hayata geçirilen uygulamalar, anayasa yargısının hukuki bir faaliyet alanı olmasının ötesinde, toplumsal güveni güçlendiren bir kamusal hizmet olduğunu da göstermektedir. Anayasa Mahkemesi bu bilinçle hareket etmektedir. Özellikle bireysel başvuru süreçlerinin kolaylaştırılmasına yönelik dijital imkanların genişletilmesi, başvurucuların Mahkemeye erişimini artırmış, hak arama yollarının daha etkin ve ulaşılabilir hale gelmesine katkı sağlamıştır. Mahkeme kararlarının zamanında ve sistematik bir şekilde kamuoyuyla paylaşılması, anayasa yargısının şeffaflık ilkesini somutlaştırmakta ve yargı faaliyetlerinin daha geniş kesimler tarafından anlaşılabilir olmasına imkan tanımaktadır. Anayasa Mahkemesi, teknolojik imkanları etkin şekilde kullanarak hem yargı süreçlerini hızlandırmakta hem de anayasa yargısının toplumla olan bağını güçlendirmektedir. Bu durum, anayasa yargısının hukuki olmasının yanında, kurumsal güven ve demokratik meşruiyet üreten bir işlev üstlendiğini açıkça ortaya koymaktadır."

Özkaya, yapılan toplantıların AYM'nin kurumsal hafızasını canlı tutmanın yanı sıra, anayasal düşüncenin gelişmesine katkı sunan ve içtihat ile doktrin arasında verimli bir etkileşim zemini oluşturan önemli platformlar olarak öne çıktığını belirtti.

Özkaya, etkinliğin düzenlenmesinde emeği geçen herkese teşekkür ederek, hukuk devleti ilkesinin güçlendirilmesi ve temel hakların etkin korunması yönündeki ortak çabaların artarak devam etmesi dileğinde bulundu.

Sempozyuma, AYM Başkanı Kadir Özkaya'nın yanı sıra Yargıtay Başkanı Ömer Kerkez, yüksek mahkeme üyeleri, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) Türkiye yargıcı Saadet Yüksel, Avrupa Konseyi Ankara Program Ofisi Başkanı William Massolin ve hukukçular katıldı.