Gana'dan Tarihsel Adalet İçin Önemli Adım: Transatlantik Köle Ticareti Gündemde

Transatlantik Yolculuğu: Milyonlarca Afrikalı Zorla Taşındı

15. yüzyılın sonlarından 19. yüzyılın ortalarına kadar süren dönemde, Batı'nın sömürgeci ülkeleri milyonlarca Afrikalıyı zorla Amerika'ya taşımıştır. Bu süreçte, Batılı güçlerin 25-30 milyon insanı Atlantik'in karşı tarafına götürdüğüne inanılırken, 1501 ile 1867 yılları arasında gemilere bindirilen Afrikalı sayısının yaklaşık 12,5 milyon olduğu belirtiliyor.

Tarih boyunca farklı bölgelerde köle ticaretleri yapılmış olsa da, transatlantik köle ticaretinin boyutlarına ulaşabilen başka bir ticaret bulunmuyor. Tarihçiler, kayıtların çoğunun kaybolduğu için bu sayıların yalnızca buzdağının görünen kısmı olduğuna dikkat çekiyor.

Batı Afrika, uzun süre köle ticaretinin merkezi olarak kalmış, ancak Batılı güçlerin Afrika'da sömürgecilik faaliyetlerini arttırmasıyla Doğu ve Güney Afrika limanları da önemli duraklar haline gelmiştir.

Yolculuk öncesi kamplarda hastalık ve kötü koşullar nedeniyle veya limanlara getirilirken ölenler, kıyıya ulaşamadan yaşamını yitirenler ve kayıt dışı satılan birçok kişi bu sayılara dahil edilmemektedir.

Avrupa'dan yola çıkan gemiler, Afrikalıları zorla esir alarak veya yerel çatışmalarda tutsak ederek liman şehirlerine getirmiş ve buradan Atlantik'i geçmeye zorlamıştır.

Portekiz: Transatlantik Köle Ticareti Başlatıcısı

Kuzey Afrika'da köleliğin geçmişi Antik Mısır'a dayanıyor. Milattan önce 1558-1080 yıllarında birçok Afrikalı, savaş esiri olarak Nil Vadisi'ne getirilmiş ve varlıklı evlerde hizmet için satılmıştır. Kölelik, Roma İmparatorluğu döneminde de devam etmiştir.

Afrika'da kitlesel köle ticareti 15. yüzyılın sonlarında Portekiz tarafından başlatılmıştır. Avrupa'nın Amerika kıtasındaki genişlemesiyle İngiltere, Hollanda ve Fransa da kısa süre içinde bu ticarete katılmıştır.

Avrupa ve Amerika'dan hareket eden gemiler, Benin, Gana, Senegal, Gambiya, Kongo, Nijerya ve Angola limanlarını köle ticareti merkezleri olarak kullanarak Amerika'ya köle taşımıştır.

Köle Gemileriyle Taşınan 12,5 Milyon Afrikalı

1501 ile 1867 yıllarına ait kayıtlar, transatlantik rotalarda gemilere bindirilen Afrikalı sayısının yaklaşık 12,5 milyon olduğunu gösteriyor. 1580 ile 1760 yıllarında Afrika'dan Amerika'ya götürülen kölelerin yüzde 38'inin Brezilya'da çalıştırıldığı tahmin ediliyor.

Brezilya ve Küba gibi Latin Amerika ülkelerine götürülen yaklaşık 9 milyon Afrikalı, ağır şartlar altında çalıştırılmıştır. Tarihte "Orta Geçiş" olarak bilinen Afrika-Amerika rotası, aşırı kalabalık, hastalık ve kötü muamele nedeniyle en yüksek ölüm oranlarının yaşandığı güzergahlardan biri olmuştur. Bu yolculuk sırasında en az 1,8 milyon kişi yaşamını yitirmiştir.

Güney Amerika: Köle Ticareti İçin Ana Hedef

Köle ticaretinde en büyük varış noktası Güney Amerika, özellikle de Portekiz sömürgesi Brezilya olmuştur. Rio de Janeiro-Luanda hattı, köle ticaretinin en yoğun kullanılan rotalarından biri olarak dikkat çekmiştir.

1501-1867 yıllarında Amerika'ya ulaştırılan Afrikalıların yaklaşık 4,7 milyonunun Brezilya'ya götürüldüğü tahmin edilmektedir. Köle gemilerinin büyük bölümü Avrupa-Afrika-Amerika üçgen rotasında hareket etmiştir.

Avrupa'dan Nantes, Bordeaux, Liverpool, Bristol, Amsterdam ve Lizbon gibi limanlardan kalkan gemiler, Afrika'nın farklı bölgelerinden topladıkları köleleri Atlantik üzerinden Amerika'ya taşımıştır.

Milyonlarca Afrikalı Goree Adası Üzerinden Satıldı

Senegal açıklarındaki Goree Adası, Batı Afrika'daki köle ticaretinin en önemli merkezlerinden biri haline gelmiştir. Burada tutsak edilen Afrikalılar, Atlantik yolculuğu öncesinde köle evlerinde tutulmuştur. Bazı kölelerin son derece düşük bedeller karşılığında satıldığına dair kayıtlar mevcuttur.

Doğu ve Güney Afrika'daki Köleleştirme Modelleri

Hollanda'nın 1652'de Güney Afrika'da kurduğu ilk kolonide 90 kişi bulunurken, 1795'e gelindiğinde köleleştirilen Afrikalı sayısı 16 bin 839'a ulaşmıştır. Tarihçilere göre, aynı dönemde Cape Town nüfusunun büyük bölümünü köleler oluşturuyordu.

Doğu Afrika'da Tanzanya'nın Bagamoyo bölgesi önemli bir merkez haline gelirken, buradan Hindistan, İran ve Arap Yarımadası'na köle sevkiyatı yapılmıştır.

19. yüzyılda Doğu Afrika'dan götürülen Afrikalıların önemli bir bölümü Arabistan, İran ve Hindistan'a ulaştırılmıştır. Kamerun'daki Bimbia köle limanı da kıtalar arası ticaretin önemli merkezlerinden biri olarak öne çıkmıştır.

Afrika'dan milyonlarca insanın zorla taşındığı transatlantik köle ticareti, 19. yüzyıla kadar sürmüş ve Amerika kıtasındaki tarımsal üretim ekonomilerinin temelini oluşturmuştur.

19. yüzyılda kölelik karşıtı hareketlerin güçlenmesiyle İngiltere, Fransa ve ABD başta olmak üzere birçok ülke köleliği yasaklamıştır. Buna rağmen kölelik sisteminin Afrika kıtası üzerindeki demografik, toplumsal ve ekonomik etkileri bugüne kadar devam etmektedir.

Gana'nın Birleşmiş Milletler Girişimi ve Tazminat Talebi

Dramani Mahama, 26 Eylül 2025'te Birleşmiş Milletler 80. Genel Kurulunda transatlantik köle ticaretini "insanlığa karşı işlenmiş en büyük suç" olarak resmen tanınması ve Afrika'ya tazminat ödenmesi gerektiğini vurgulamıştır.

Addis Ababa'da düzenlenen 39. Afrika Birliği Zirvesi'nde ise Mahama, karar tasarısı hazırlayacaklarını ve tüm üye ülkelerin bu tasarıya destek vermesi çağrısında bulunmuştur.

Mahama, bu adımın geçmişi değiştiremeyeceğini ancak Afrikalıların köleleştirilip satılmasının resmen suç sayıldığını söylemiştir.

Tarihi gerçeklerle yüzleşmenin bölünme değil "ahlaki cesaret" meselesi olduğunun altını çizen Mahama, köleliğin etkilerinin bugün yapısal eşitsizlik, ırk ayrımcılığı ve ekonomik dengesizlikler şeklinde sürdüğüne dikkat çekmiştir.

Mahama, Gana'nın kararın kabulünün ardından sürece öncülük etmeyi sürdüreceğini, girişimin tek seferlik bir adım değil uzun vadeli bir diyalog sürecinin başlangıcı olacağını dile getirmiştir.

Gana Dışişleri Bakanı Samuel Okudzeto Ablakwa ise söz konusu tasarının yalnızca tarihsel bir tespit olmadığını, aynı zamanda sorumluların özür dilemesi ve tazminat süreçlerinin başlatılması için çağrı niteliği taşıdığını belirtmiştir.

Ablakwa, yaklaşık 300 yıl boyunca Afrikalıların zorla yerlerinden edildiğini vurgulayarak köle ticaretinin kıta üzerinde derin ve kalıcı yaralar bıraktığını ifade etmiştir.

Gana tarafından bugün Birleşmiş Milletler'e sunulacak tasarı, üye ülkeler tarafından tartışıldıktan sonra oylanacaktır. Kabul edilmesi halinde transatlantik köle ticareti "insanlığa karşı suç" olarak tanımlanacak ve tarihsel adalet mekanizmaları süreci resmen başlayacaktır.