1960-njy ýylda neşir edilen makalada 2026-njy ýylyň 13-nji noýabryndaky ilat çaklamasy ýene-de gün tertibinde

1960-njy ýylda "Science" magazineurnalynda neşir edilen adam sanynyň gözegçiliksiz köpelmeginiň bolup biljek netijelerini öwrenýän ylmy makala, 2026-njy ýylyň 13-nji noýabrynda görkezilen senesi sebäpli ýene-de öňe çykdy. Awstriýa-Amerikan fizigi Heinz fon Foerster we Illinoýs uniwersitetiniň gözlegçileriniň ýazan gözleginde, ilat şol döwürde ösüş tendensiýasyny dowam etdirse, adamzadyň çeşme we ýaşaýyş giňişligi çäklendirmelerine duçar boljakdygy çaklanyldy.

Makaladaky matematiki model ilatyň ösüş depgini üýtgemese, adam ilatynyň 2026-njy ýylyň 13-nji noýabrynda çäksizlige ýakynlaşjakdygyny öňe sürdi. Gözlegçi Heinz fon Foersteriň "Agtyklarymyz açlykdan ölmez, duzakdan ölerler" diýen sözleri gözlegiň iň täsirli bölümlerinden biri boldy. Şeýle-de bolsa, bilermenler bu senäniň dünýäniň soňunyň ylmy subutnamasy däldigini, eýsem döwrüň maglumatlaryna esaslanýan teoretiki proýeksiýanyň bardygyny aýdýarlar.

Birleşen Milletler Guramasynyň häzirki Dünýä ilatynyň geljegi baradaky maglumatlar 1960-njy ýylda bu ssenariýadan düýpgöter tapawutlanýar. BMG-nyň hasaplamalaryna görä, dünýä ilatynyň 2084-nji ýylda takmynan 10,3 milliard ýetip, soň bolsa azalmak döwrüne girmegine garaşylýar. Çaga dogluş derejesiniň peselmegi ilatyň garramagy we ilatyň aşa köpelmegi däl-de, ykdysady durgunlyk töwekgelçiligi ýaly täze jedelleri getirýär.

Global töwekgelçilikleriň nyşany bolan Kyýamat güni sagady şuňa meňzeş aladalary görkezýär. 1947-nji ýylda Atom alymlarynyň býulleteni tarapyndan döredilen we ýadro urşy we howanyň üýtgemegi ýaly howplary alamatlandyrýan sagat ýary gijeden 85 sekunt öň saklanyp, taryhynyň iň ýakyn derejesine ýetdi. Redaktor Jon Meklin häzirki okuwyň dowam edip bilmejekdigini aýtdy we ýolbaşçylary jogapkärçiligi öz üstüne almaga çagyrdy.

5W1K

bilen Döwlet.TC belligi

Kim: Fizik Heinz fon Foerster we Illinoýs uniwersitetiniň gözlegçileri

Näme: Ilatyň köpelmegi dowam etse, adamzadyň ýüzbe-ýüz bolup biläýjek çeşmelerdäki çäklendirmeler we matematiki çäkler barada makala.

Nirede: Ylym magazineurnaly (neşir edilen ýerde).

Haçan: 1960-njy ýylda çap edildi; 2026-njy ýylyň 13-nji noýabry, model tarapyndan görkezilen gipotetiki senedir.

Näme üçin: Şol döwürde adam ilatynyň ösüş tendensiýasynyň çäksizlige ýetmeginiň matematiki mümkinçiligini seljermek üçin.

Nädip: Döwrüň demografiki maglumatlary we matematiki modellemek arkaly hasaplanýar.

Devlet.TC belligi: Soralýan sene ylmy welilik däl-de, 1960-njy ýyllaryň maglumatlary bilen döredilen matematiki modeliň netijesidir. Häzirki demografiki tendensiýalar ilatyň ösüş depgininiň haýallaýandygyny görkezýär. Global töwekgelçilikler barada iň täze we resmi maglumatlar üçin Birleşen Milletler Guramasynyň (BMG) hasabatlary we Atom alymlarynyň býulleteni ýaly edaralaryň döwürleýin beýannamalary berjaý edilmelidir.

Netije

1960-njy ýyldaky makala, wagtyň geçmegi bilen maglumatlaryň üýtgemegi bilen öňki ylmy çaklamalaryň nähili tapawutlanýandygyny görkezýär. Şol döwürde "ilatyň köp bolmagy" howp hökmünde görülýän bolsa-da, häzirki wagtda pes öndürijilik derejesi sebäpli döredilen ykdysady we sosial töwekgelçilikler öňe çykdy.

Bu, ylmy modelleriň mutlak hakykatlar däl-de, eýsem bar bolan maglumatlar arkaly döredilen iş gurallarydygyny subut edýär. Adamzadyň geljegi baradaky aladalar ilatyň köpelmeginden tehnologiki töwekgelçiliklere we howa krizisine öwrüldi.

Mümkin täsirler

Ilatyň garramagy we iş ýaşynyň azalmagy ýurtlaryň sosial üpjünçilik ulgamlaryna we saglyk syýasatlaryna basyş edip biler. Bu ýagdaý ykdysady ösüş modellerine täzeden garamagy talap edip biler.

Mundan başga-da, global betbagtçylyk töwekgelçiligine garşy halkara hyzmatdaşlygynyň ýokarlanmagyna we tehnologiki ösüşlere gözegçilik etmek babatynda has berk syýasatlaryň döredilmegine garaşylýar.