2024-nji ýylda neşe serişdelerini ulanmak we adam söwdasy: Global tendensiýalar we howplar

Birleşen Milletler Guramasynyň Neşelere garşy göreş we jenaýat gullugynyň (UNODC) 2026-njy ýyldaky Bütindünýä neşe hasabatyna görä, 2024-nji ýylda dünýäde takmynan 331 million adam neşe serişdesini ulandy. Bu san 15-64 ýaş toparyndaky dünýä ilatynyň 6,2 göterimine deňdir. Hasabatda neşe gaçakçylarynyň täze tehnologiýalardan we global deňsizliklerden peýdalanyp dürli usullary ösdürendikleri nygtalýar. Neşe söwdasy esasanam tehnologiýany ulanmagyň köpelmegi bilen başga bir ölçege eýe boldy. Neşe serişdeleriniň ulanylyşynyň soňky on ýylda dünýä derejesinde 34 göterim ýokarlanandygy bu ýagdaýy has-da kynlaşdyrýar. Mundan başga-da, takmynan 63 million adam opioid krizisiniň agyrlygyny görkezýän opioid görnüşli dermanlary ulanýar. Amfetamin, kokain we ekstazi ulanyjylaryň sany degişlilikde 32 million, 25 million we 21 million hökmünde hasaba alyndy.

Sintetiki neşe serişdeleriniň köpelmegi

Hasabatda neşe öndürijileriniň barlaglardan gaçmak üçin täze sintetiki dermanlary döredendigi aýdylýar. 2024-nji ýylda ele salnan dürli görnüşli neşe serişdeleriniň sany 2000-nji ýyl bilen deňeşdirilende bäş esse artdy. Bazarda aýlanýan täze psihaktiw maddalaryň sany 755-e ýetdi we ilkinji gezek 118 sanysy tapyldy. Mýanmada tirýek önümçiligi 2021-nji ýylda 420 tonnadan 2025-nji ýylda 1000 tonnadan gowrak artdy, ýöne bu ýokarlyk Owganystandaky ýitginiň öwezini dolup bilmedi. Bu söwdagärleriň fentanil ýaly täze sintetiki dermanlara ýüz tutmagyna sebäp boldy.

Opioid bazaryndaky üýtgeşmeler

Ösümlik esasly opioidlerden sintetiki maddalara geçmek dünýä opioid bazarynda hemişelik üýtgeşmeler döredip biler. Bu geçiş neşe serişdelerini ulanmagyň endiklerini we ýüze çykýan zyýany hem üýtgedip biler. Täze kontrabanda ýollary we önümçilik merkezleriniň üýtgemegi metamfetamin bazaryny dünýä derejesine çykardy.

Metamfetamin we täze bazarlar

Eastakyn Gündogarda, Afrikada we Europeewropanyň käbir sebitlerinde metamfetamin üçin täze bazarlar peýda boldy. Howpsuzlyk güýçleri tarapyndan ele salnan metamfetaminiň mukdary ýylda ortaça 13 göterim ýokarlandy. Bu ýokarlanmanyň köpüsi, Gündogar we Günorta-Gündogar Aziýada ele salnan köp mukdarda ýüze çykdy. Koka ösdürip ýetişdirmek meýdany 2 göterim ýokarlap, 385 müň 100 gektara ýetdi. Bu ýokarlyk kokain söwdasyny hasam giňeltdi.

Neşäni ulanmak we kanuny üýtgetmeler

Soňky ýyllarda kenew önümçiliginde, adam söwdasynda we ulanylyşynda düýpli üýtgeşmeler bolup geçdi. Käbir ýurtlarda mariuanyň kanunlaşdyrylmagy ýa-da kanunlaşdyrylmagy bu üýtgeşmeleriň esasy sebäplerinden biridir. Neşäni ulanýanlaryň sany soňky on ýylda 40 göterim artyp, 256 milliona ýetdi.

Howpsuzlyk güýçleriniň göreşi

2024-nji ýylda dünýäde 9 müň 33 tonna kenew, 2 müň 439 tonna kokain we 487 tonna metamfetamin ýaly köp mukdarda neşe serişdesi ele salyndy. Alnan kokainiň mukdary geçen ýyl bilen deňeşdirilende 12 göterim ýokarlanan bolsa, amfetamin görnüşleri 53 göterim ýokarlandy. Şeýle-de bolsa, morfin we tirýek ýaly maddalaryň azalmagy ýüze çykdy. Neşe serişdelerini ulanmak diňe bir saglyk problemalaryna däl, eýsem jenaýatçylyga, maşgaladaky zorluga we jemgyýetiň durnuklylygyna-da çynlakaý täsir edýär. Bu ugurlara goýulýan maýa goýumlary neşe serişdeleriniň ulanylmagynyň öňüni alyş çärelerinde möhüm rol oýnap biler. UNODC-nyň ýerine ýetiriji direktory Monika Juma neşe serişdeleriniň täze görnüşleriniň bazarda görlüp-eşidilmedik derejede ýokarlanýandygyny aýtdy we bu ýagdaýyň maddalaryň has güýçli we howply bolmagyna sebäp bolandygyny aýtdy.

Guramaçylykly jenaýatçylyga garşy göreş

Juma neşe gaçakçylygy ulgamlarynyň ykdysadyýeti bozýandygyny we sosial howpsuzlyga zyýan ýetirýändigini aýtdy. Ol guramaçylykly jenaýat toparlaryna garşy göreşde öňüni alyş çärelerini güýçlendirmek, aňtaw alyş-çalşygyny artdyrmak we öňüni alyş we bejeriş hyzmatlaryna has köp maýa goýmak isledi.

Umuman aýdanyňda, neşe serişdelerini ulanmak we adam söwdasy dünýäde çynlakaý mesele bolup galýar. UNODC-nyň hasabatynda bu mesele boýunça has täsirli syýasatlaryň işlenip düzülmelidigi görkezilýär. Geljekde neşe serişdeleriniň ulanylyşyny we adam söwdasyny azaltmak üçin global hyzmatdaşlyk we strategiki çemeleşmeler möhüm ähmiýete eýe bolar.