ABŞ-Hytaý bäsleşiginde täze döwür: Global täsirler we maliýe ýeňillikleri

Söwda uruşlary, tehnologiýa çäklendirmeleri we Taýwan dartgynlygy ýaly faktorlar sebäpli hasam kynlaşan gatnaşyklar diňe bir ykdysady göreş däl-de, eýsem global ulgamyň geljegini emele getirýän strategiki bäsdeşlik sebiti boldy. ýyllar, ABŞ we Hytaý arasyndaky söwda söweşleri maliýe bazarlaryna möhüm täsir etdi. Gysga möhletde gazanylyp bilinjek çäkli ylalaşyklar, bazarlarda töwekgelçilik duýgusyny azaltmak arkaly wagtlaýyn ýeňillik döredip biler. Şeýle-de bolsa, bu ýagdaý esasanam uzak wagtyň dowamynda üçünji tarap ykdysadyýetlerine çynlakaý basyşlar döredip biler.

Energetika üpjünçiligi howpsuzlygy, çig mal bäsleşigi we emeli intellekt tehnologiýalary ýaly meseleler Waşington bilen Pekiniň arasyndaky göreşi diňe bir ykdysady däl, eýsem geosyýasy güýç göreşine öwürýär. "Dolandyrylan ulgamlaýyn bäsdeşlik" döwrüniň möhüm görkezijisi hökmünde görülýär. Bu amal dünýä ykdysadyýetinde güýç deňagramlylygyny üýtgedýär.

Marmara uniwersitetiniň halkara syýasy ykdysadyýet bölüminiň mugallymy, professor Arzu Al energiýanyň ykdysady element bolmak bilen çäklenmän, geosyýasy güýç döretmek mümkinçiligini aňladýandygyny aýtdy. Hytaý dünýädäki iň uly energiýa importçysydyr we sanksiýalar astyndaky ýurtlardan arzanladylan nebit bilen üpjün etmek arkaly çykdajy artykmaçlygyny gazanýar.

Hytaýyň Energetika strategiýasy we geosyýasy çaknyşyk

Prof. Doktor Arzu Al, ABŞ-nyň Eýran we Wenesuela ýaly ýurtlara garşy sanksiýalaryny giňeltmek arkaly Hytaýyň alternatiw energiýa ulgamlaryny bozmak üçin ädim ätýändigini aýtdy. Şeýle-de bolsa, Hytaý bu basyşlary strategiki nebit ätiýaçlyklary we gaýtadan dikeldilýän energiýa maýa goýumlary arkaly deňleşdirmäge synanyşýar.

Bu ýagdaý klassiki sanksiýa mehanizmlerinden çykýar we global maliýe we energiýa arhitekturasyny üýtgedýän has uly prosese yşarat edýär. ABŞ-Hytaý gatnaşyklary indi söwda uruşlaryndan geçdi.

Global söwda tertibiniň dinamikasynyň üýtgemegi

Prof. Doktor Arzu Al bu prosesiň tehnologiýa, energiýa, maliýe we üpjünçilik zynjyrlaryny öz içine alýan gurluş ulgamy bäsleşigine öwrülendigini aýtdy. Bu ösüşler Ikinji jahan urşundan soň döredilen köptaraplaýyn söwda tertibini çynlakaý bozýar.

ABŞ-dan Hytaýdan import azalýar, Hytaý önümçiligini ASEAN ýurtlaryna we beýleki üçünji ýurtlara geçirmek arkaly global eksport kuwwatyny saklamagy başarýar. Bu ýagdaý, ykdysadyýetleriň düýbünden bölünmändigini görkezýär, tersine, söwda tapawudy diýilýän täze bir strukturanyň emele gelendigini görkezýär.

Dünýä ykdysadyýetiniň geljegi

Bütindünýä Söwda Guramasynyň düzgünlerine esaslanýan ulgamyň gowşaýan döwründe ýurtlar ykdysady gatnaşyklara milli howpsuzlyk nukdaýnazaryndan baha berýärler. Dostlary goramak we tehnologiýa embargolary ýaly düşünjeler bu prosesiň görkezijilerinden biridir.

Trumpyň Hytaýa saparynyň gysga möhletde maliýe bazarlaryna wagtlaýyn ýeňillik döredip biljekdigi aýdylsa-da, orta we uzak möhletleýin döwürde üçünji tarap ykdysadyýetlerine edilýän basyşlaryň artyp biljekdigi aýdylýar. Elektrik ulaglarynda we ýaşyl tehnologiýa önümlerinde çykdajy artykmaçlygy Europeanewropa senagatyna garşy çykýan esasy faktorlaryň biridir.

Hytaý + 1 strategiýasy sebäpli ösýän ýurtlar täze maýa goýumlaryny özüne çekýän hem bolsa, ABŞ bilen Hytaýyň arasyndaky bäsdeşlik basyşy sebäpli iki blokdan birini saýlamaga mejbur bolýarlar. Bu ýagdaý Global Günorta ýurtlaryny ykdysady mümkinçiliklere we ikinji derejeli sanksiýa töwekgelçiligine sezewar edýär.

Netijede dünýä ykdysadyýeti has bölünen we geosyýasy töwekgelçilikler bilen kesgitlenýän täze ykdysady tertibe geçýär.