ABŞ-nyň aşagyndaky äpet açyş: Gyzgyn massa we syrly sütün Nýu-Yorkorka tarap ugrady

ABŞ-nyň demirgazyk-gündogar ştatlarynda çuňňur seýsmiki hereketleri gözden geçirýän alymlar täze açyş netijelerine eýe boldular. Täze Angliýa sebitinde ýerleşýän we her ýyl takmynan 19 kilometr tizlik bilen günorta-günbatara tarap süýşýän “Demirgazyk Appalaçi Anomaliýasy” (NAA) boýunça geçirilen gözlegler Konnektikut ştatyndan ýüzlerçe kilometr aşakda gizlenen düýbünden başga we ägirt gurluşy ýüze çykardy. Aleeýl uniwersitetiniň we Minnesota uniwersitetiniň gözlegçileri tarapyndan bilelikde geçirilen bu giňişleýin gözleg abraýly ylmy journalurnalda Geofiziki gözleg Journalurnaly: Gaty ýer

Seýsmiki tolkunlar bilen üç ölçegde modellenen ýerasty

Alymlar ýer titremesiniň çuňlugyny rentgen ýaly şekillendirmek üçin uzak ýer titremelerinden çykýan seýsmiki tolkunlary gözden geçirdiler. Amerikanyň Birleşen Ştatlarynda we Kanadada işleýän uly seýsmograf torlaryndan, şeýle hem Täze Angliýa sebitinde ýörite döredilen wagtlaýyn ölçeg stansiýalaryndan alnan maglumatlar bir ýere jemlendi. Öňdebaryjy maglumatlary derňew usullarynyň kömegi bilen, öň ýüze çykaryp bolmaýan kiçi göwrümli geologiki gurluşlar ilkinji gezek anyk modellendi.

Ölçemelerde P tolkunlarynyň takmynan 400 kilometre barabar bu ägirt uly gaýa massasynda (NAA) adaty ýagdaýdan 4 göterim haýal hereket edendigi kesgitlenildi. Bu haýallyk, sebitiň boş ýer ýa-da suwuk magma köli däldigini, daş-töwereginden has yssy we gurluş üýtgemelerini başdan geçiren gaty mantiýa materialyndan ybaratdygyny subut edýär. Häzirki ugruny we hereket tizligini göz öňünde tutup, bu ullakan gyzgyn massanyň 10-15 million ýyldan göni Nýu-Cityork şäheriniň aşagyna ýetjekdigi çak edilýär.

Dik we sowuk sütün Konnektikutyň aşagynda gizlenýär

Gözlegiň iň geň galdyryjy we syrly tapyndy, Demirgazyk Appalaçi Anomaliýasynyň golaýynda, Konnektikut ştatynda ýüze çykarylan dik gurluşdy. Seýsmiki tolkunlaryň bu dar sütünde daş-töweregindäki gaýalara garanyňda has çalt syýahat etmegi, gurluşyň NAA-dan tapawutlylykda gaty sowuk we dykyz materialdan ybaratdygyny görkezýär.

uster gabygynyň ýokarky mantiýasyndan mantiýa geçiş zolagynyň düýbüne, ýagny takmynan 660 kilometr çuňluga çenli dikligine uzalyp gidýän bu sütün, ylmy dünýäde uly gyzyklanma döretdi. Hünärmenler bu dik sütüniň geçmişde kontinental litosferadan aýrylyp, mantiýanyň içine çöken ullakan gaýa bolmagy ähtimal diýip çaklaýarlar. Başga bir teoriýa görä, bu sowuk sütün we gapdalyndaky gyzgyn massa, ýeriň mantiýasynyň içinde ullakan konweksiýa sikliniň iki dürli goşmaça bölegini emele getirip biler. Şeýle-de bolsa, bar bolan maglumatlar bu iki gurluşyň biri-birine gönüden-göni baglydygyny ýa-da biri-birine itergi berýändigini anyk subut etmek üçin ýeterlik däl. Sütüniň takyk düzümi we gelip çykyşy syr bolup galýar.

Millionlarça ýyllyk tektoniki taryh we töwekgelçilik ýagdaýy

Demirgazyk Appalaçi Anomaliýasynyň gelip çykyşy barada geçirilen öňki gözlegler bu gurluşyň takmynan 80 million ýyl ozal Kanada bilen Grenlandiýanyň bölünmegi bilen başlanan esasy tektoniki hereketleriň mirasy bolup biljekdigini görkezýär. Bu bölünişigiň dowamynda dykyz gaýalar mantiýanyň içine çuňňur çümýär we ýerine ýokaryk çykýan has ýyly we has ýeňil materiallar çalyşýar, bu geologiýada Reýli-Teýloryň durnuksyzlygy diýilýän mehanizmi döreden bolmagy mümkin.