ABŞ-nyň Eýrana tarap hereketi global ykdysadyýete howp salýar: 2 trillion dollar uly zarba

ABŞ-nyň administrasiýasynyň Tähranyň nebit girdejilerini we ömri gany bolan global söwda torlaryny doly kesmegi maksat edinýän soňky sanksiýalary dünýä ykdysadyýetine ýer titremesi döredýär. Bütindünýä banky we ABŞ-nyň Energetika ministrligi tarapyndan neşir edilen häzirki maglumatlar diňe bir Tähranyň däl, eýsem Eýrana garşy başlanan bu giňişleýin ykdysady söweş üçin ähli adamzadyň töleg töleýändigini görkezýär. Derňewlere görä, krizis çuňlaşsa, global ykdysady ösüş 1,3 göterime çenli peselip biler. Bu pese gaçmak, 120 trillion dollarlyk ägirt dünýä ykdysadyýetinde takmynan 2 trillion dollar önümçilik ýitgisini aňladýar.

Taryhdaky iň uly maliýe hüjümi we özara howplar

ABŞ-nyň Gazna ministri Skott Bessent güýje giren täze sanksiýalar bukjasynyň görlüp-eşidilmedik maliýe amallarydygyny aýtdy. Bessent öz ýaranlaryna "Bu operasiýa garşydaşyna garşy amala aşyrylan iň uly maliýe hüjümi. Eýran bilen gatnaşyklary kesýän ýurtlar dünýä maýasyna has ygtybarly bolar" sözleri bilen düşündirip, aç-açan habar iberdi. Tähran fronty Waşingtonyň bu agressiw hereketine garşy dymmady. Sanksiýalary goldaýan ýurtlara aç-açan duýduryş beren Eýran administrasiýasy: "Sanksiýalara gatnaşýan her bir ýurt duşman we ykdysady bähbitlerine zyýan ýeter" sözleri bilen global dartgynlygy güýçlendirdi.

Hormuz bogazy gulplandy: Nebit we ýangyç bahalary iň ýokary derejededir

Bu ägirt uly ykdysady çökgünligiň merkezine öwrülen Hormuz bogazyndaky söwda diýen ýaly togtady. Dünýädäki nebit söwdasynyň bäşden biriniň adatça geçýän bu möhüm suw ýolunda 21-nji awgust hepdesinde gämi gatnawlary krizisden öňki döwür bilen deňeşdirilende 90 göterim azaldy. ABŞ-nyň Energetika ministrliginiň paýlaşan maglumatlaryna görä, 24-nji awgustyň dynç güni diňe 17 gämi Bosfor bogazyndan geçip bilse-de, bu sany ýekşenbe güni 4-e çenli azaldy. Energetika bazarlary bu gysyşa derrew reaksiýa bildirdiler. “Brent” nebitiniň barrel bahasy 92,90 dollara (takmynan 3 müň 150 TL) ýokarlandy we dawa ýüze çykanda 28-nji fewral bilen deňeşdirilende 25 göterim gymmatlady. Arassalanan önümler üçin ýagdaý has erbet. 6akyn Gündogaryň gündelik nebiti gaýtadan işleýän kuwwatynyň 9,6 million barrele barabar 20 göteriminden gowragy maýyp boldy. Bu kesiş Europeewropada dizeliň bahasynyň 70 göterimden, ABŞ-da benziniň bahasynyň 60 göterim ýokarlanmagyna sebäp boldy.

Türkiýe we ösýän ýurtlar üçin iki taraplaýyn töwekgelçilikler

Dünýä derejesinde sanksiýalar we energiýa päsgelçilikleri Türk ykdysadyýetini göni we gytaklaýyn basyş edýär. Energiýanyň arassa importçysy bolan Türkiye üçin nebitiň we tebigy gazyň bahasynyň ýokarlanmagy import töleginiň çişmegine sebäp bolýar. Bu ýagdaý, hasabyň defisitine, ýangyjyň bahasyna we inflýasiýanyň dinamikasyna ýaramaz täsir eder diýlip garaşylýar. Beýleki tarapdan, üçünji ýurtlardaky maliýe guramalaryny we kompaniýalaryny öz içine alýan Waşingtonyň ikinji sanksiýalar strategiýasy, Eýran bilen söwda gatnaşyklaryny saklaýan türk kompaniýalary üçin talaplary we maliýeleşdiriş töwekgelçiligini ýokarlandyrýar. Şonuň üçin Türkiýe daşary söwda we goňşusy bilen energiýa üpjünçiligi nukdaýnazaryndan iki ýangynyň arasynda tutulýar.

Europeewropa inflýasiýanyň başynda, Aziýa üpjünçilik howpsuzlygy barada alada edýär

Europeanewropa ýurtlarynyň Eýran bilen göni söwda gatnaşyklary çäkli bolsa-da, energiýa krizisiniň weýrançylykly täsirlerini çuňňur duýýarlar. Ozewro zonasyndaky inflýasiýa 2,9 göterime çenli ýokarlandy, sebäbi dizeliň bahasynyň 70 göterim ýokarlanmagy transport we senagat önümçiliginiň çykdajylaryna sebäp boldy. Bu ýagdaý, Europeanewropanyň Merkezi Bankynyň göterim syýasatlary barada karar bermegini kynlaşdyrýar. Dünýädäki iň uly energiýa sarp edijilerinden biri bolan Hindistanda nebitiň bahasynyň ýokarlanmagy häzirki hasap defisitini ýokarlandyrýar we hindi rupiýasyna agyr basyş edýär. Aýlag nebitine esasan garaşly Japanaponiýa we Günorta Koreýa ýaly Aziýa ägirtleri, Hormuz bogazynyň petiklenmegi sebäpli energiýa üpjünçiligi krizisiniň golaýynda.

Global söwda söweşlerinde Hytaý we Aýlag deňlemesi

Saud Arabystany, Birleşen Arap Emirlikleri we Katar ýaly Aýlag ýurtlary wagtal-wagtal nebitiň bahasynyň ýokarlanmagyndan ýokary girdeji gazansa-da, uruş ätiýaçlandyryş tölegleriniň ýokarlanmagy we logistika çykdajylary bu girdejiniň köpüsini ýok edýär. Eýrandan başga bu ykdysady söweşiň iň möhüm aktýory, şübhesiz Hytaý. Eýranyň nebitini iň köp satyn alýan Pekiniň administrasiýasy bu sanksiýalary ýerine ýetirmese, ABŞ-nyň ikinji sanksiýalar bilen Hytaýyň nebiti gaýtadan işleýän zawodlaryny, banklaryny we ýük daşaýan kompaniýalaryny nyşana aljakdygy çak edilýär. Şeýle ssenariýa, Eýran krizisini dünýäniň iň uly iki ykdysady döwletiniň arasynda dünýä derejesinde has weýrançylykly söwda urşuna öwürmek mümkinçiligine eýe.