ABŞ-nyň "Maksimum basyş" hereketi we ýaryşyň taryhy çökmegi: Tähran elinde

Amerikanyň Birleşen Ştatlary Tähranyň administrasiýasyny harby we maddy taýdan täzelemek üçin täze ädim ätdi. ABŞ-nyň Gazna ministri Skott Bessent tarapyndan 24-nji awgustda yglan edilen giňişleýin sanksiýalar bukjasy Eýranyň ganyndaky nebit girdejilerini, halkara maliýe ulgamlaryny we daşary söwda amallaryny gönüden-göni nyşana alýar. Bu karardan soň erkin bazarda taryhy üýtgemäni başdan geçiren Eýran rialy, ABŞ-nyň dollaryna garşy 2 million 30 müň riala çenli aşaklap, ähli döwürdäki iň pes bahasyna ýetdi.

Bu düýpli pese gaçmak bilen, rial 28-nji fewralda konfliktler ýüze çykandan bäri gymmatynyň takmynan 22 göterimini ýitirdi. Valueylyň başyndan bäri jemlenen gymmaty 42 göterimden geçdi we ýurduň ykdysadyýetinde ýangyny hasam güýçlendirdi.

"Maksimum basyş" strategiýasy: 2018-nji ýyldan şu güne çenli sanksiýalar söweşleri

Häzirki wagtda Waşington administrasiýasy tarapyndan güýje giren strategiýa, geçmişe degişli tanyş usuly öz içine alýar. ABŞ 2018-nji ýyldan bäri durmuşa geçiren "iň ýokary basyş" syýasaty bilen Eýranyň energiýa girdejilerini guratmagy, ýurdy global maliýe ulgamyndan çykarmagy we Tährany agyr ykdysady çykdajylary tölemek bilen ýadro programmasyndan we sebit syýasatlaryndan ýüz öwürmäge mejbur etdi.

ABŞ-nyň şol wagtky prezidenti Donald Trump ilkinji prezidentlik döwründe Birleşen Milletler Guramasynyň Howpsuzlyk Geňeşi tarapyndan tassyklanan ýadro şertnamasyndan birtaraplaýyn tertipde yza çekildi we 2018-nji ýylyň 7-nji awgustynda we 5-nji noýabrynda Eýrana garşy giňişleýin sanksiýalary girizdi. Birinji etapda Eýranyň dollara, altyn we gymmat bahaly metallara girişi petiklendi; Polat, kömür, alýumin söwdasy, awtoulag we raýat awiasiýasy pudaklary gysyldy. Ikinji etapda nebit we energiýa söwdasy gönüden-göni nyşana alyndy we Eýranyň Merkezi Banky ýaly köp sanly maliýe guramasy gara sanawa goşuldy.

Şol döwürde Eýranyň nebit eksportyny düýbünden nol diýip hasaplaýan Waşington Tähran tarapyndan işlenip düzülen alternatiw usullar sebäpli bu maksada doly ýetip bilmedi. Eýranyň administrasiýasy; Kölegeli flotlar, öňdäki kompaniýalar, alternatiw töleg mehanizmleri we esasanam Hytaý bilen güýçli nebit söwdasy sebäpli sanksiýalardan gaça durmagy başardy. Ykdysady taýdan uly zyýan çekendigine garamazdan, Tähran esasy howpsuzlygy we daşary syýasaty ileri tutmady. Trump administrasiýasynyň 2025-nji ýylda bu syýasaty gaýtadan açmagy we soňraky gyzgyn çaknyşyk taraplary ylalaşyk stoluna getirmek üçin ýeterlik däldi.

"D-gün" operasiýasy: Ykdysady gabaw we birinde harby gabaw

Ak tam harby operasiýalaryň Eýranyň goranyş ukybyny gowşadandygyny kabul etse-de, entek anyk syýasy netije bermändikleri bilen ylalaşýarlar. Trump administrasiýasynyň täze strategiki meýilnamasyna laýyklykda ykdysady basyş iň ýokary derejä çykarylar, Tähranyň garşylygy bozular we gepleşik stolunda eglişik ediler.

ABŞ-nyň bu täze hüjümi "D-Day", harby termin diýip atlandyrmagy, bu prosesiň näderejede agressiw geçiriljekdigini görkezýär. Waşington, "ikinji sanksiýalar" bilen Eýran bilen söwda gatnaşyklaryny bozmaýan üçünji ýurtlara we kompaniýalara haýbat atyp, Tähranyň maliýe penjirelerini daşarky dünýä bilen doly ýapmak isleýär. Geçmişdäki sanksiýalardan tapawutlylykda bu gezek ykdysady çärelere deňiz gabawlary ýaly göni harby gurallar goşulýar.

Tähran frontunda bu gabawdan harby ar alyş signallary gijikdirilmedi. Eýranyň Nationalokary Milli Howpsuzlyk Geňeşiniň Baş sekretary Mohsin Rezai ABŞ tarapyndan amala aşyrylan bu ykdysady urşy goldaýan ýurtlaryň sebitdäki bähbitlerini we strategiki baýlyklaryny aç-açan nyşana aljakdygyny mälim etdi.

Rialyň öňüni alyp bolmajak ýykylmagy we Uruş ykdysadyýetiniň agyr deňagramlylygy

Eýrandaky walýuta krizisiniň kökleri diňe soňky çaknyşyklara esaslanmaýar. Uzak möhletleýin sanksiýalar, hroniki ýokary inflýasiýa, kapital uçuşy we walýuta ätiýaçlyklarynyň peselmegi sebäpli rial söweşden öňki taryhynyň iň gowşak döwrüni başdan geçirdi. 2026-njy ýylyň 28-nji fewralynda uruş başlanda erkin bazarda 1,66 million dollar bolan walýuta hümmeti, taraplaryň arasynda gepleşiklere umyt döreýändigi sebäpli iýun aýynda wagtlaýyn 1,54 million riala çenli azaldy. Şeýle-de bolsa, gapma-garşylyklar ýene-de möwjeýärkä, rial uly çöküşi başdan geçirdi we taryhynda ilkinji gezek 2 million psihologiki bellikden geçdi.

Dollaryň 2 million rialdan geçendigi, walýutanyň Trumpyň ilkinji sanksiýalar döwründe 2018-nji ýylda 60 müň rial derejesi bilen deňeşdirilende takmynan 30 esse gymmatlandygyny görkezýär. Bu ýagdaý, import edilýän çig maldan derman, azyk önümlerinden başlap, esasy sarp ediş harytlaryna çenli her ugurda uly inflýasiýa tolkunyny döretmäge töwekgelçilik edýär.

Urşuň ykdysadyýete weýran ediji täsiri önümçilik görkezijilerinde-de öz beýanyny tapdy. Nebit eksport edýän ýurtlar guramasynyň (OPEK) 2026-njy ýylyň awgust aýyndaky hasabatyna görä, iýul aýynda Eýranyň çig nebit önümçiligi günde 2,478 million barrele çenli azaldy. Bu mukdar uruşdan öňki döwür bilen deňeşdirilende 25 göterim gysylýandygyny görkezýär. Nebit girdejileriniň azalmagy we deňiz gabawy sebäpli logistika çykdajylarynyň ýokarlanmagy ýurduň içindäki walýuta ýetmezçiligini hasam çuňlaşdyrýar we raýatlary howpsuz ýer hasaplaýan dollara we altyna gönükdirýär.

Täze sanksiýalaryň üstünlik gazanmagy esasan Hytaýyň garaýşyna bagly ýaly. Eýran nebitini iň köp satyn alýan Pekin, Tähranyň daşary ýurt walýutasynyň iň möhüm çeşmesidir. ABŞ-nyň global maliýe ulgamynda bulam-bujarlyk döretmezlik üçin iri Hytaý banklaryny gönüden-göni nyşana almakdan saklanmagy sanksiýalaryň geljegi üçin iň möhüm sorag belgisi bolmagynda galýar. Eýranyň Daşary işler ministri Abbas Erakçi ABŞ-nyň ozalky basyş syýasatlarynyň şowsuz bolandygyny ýada salýar we täze sanksiýalaryň eýran halkyny we administrasiýasyny boýun egdirmejekdigini nygtaýar.