Balykesir Sındyrgyndaky ýer titremelerinde oýun üýtgedýän açyş: "Gibrid we ekiz ýer titremesi" syry çözüldi

2025-nji ýylyň 10-njy awgustynda we 27-nji oktýabrynda Balykkesiriň Sındyrgy etrabynda bolup geçen we sebitde uly alada döreden 6.1 ball ululykda ýer titremesi üçin seýsmiki çeşme derňewleri tamamlandy. Earther ylymlary dünýäsiniň iň abraýly neşirlerinden biri we 1-nji halkara alsurnallarynyň arasynda Seýsmologiki gözleg hatlarynda neşir edilen ylmy gözlegler sebitdäki ýer titremeleriň hakykaty barada ajaýyp maglumatlary ýüze çykardy.

Emendere ýalňyş zolagy ilkinji gezek emeli intellekt goldaýan derňew bilen kartalaşdyryldy

Gözlegleriň çäginde, esasy zarbalardan soň derrew meýdanda geçirilen geologiki gözegçilikler; geomatika in engineeringenerçilik usullary hemra şekillendiriş, uzakdan duýmak usullary, seýsmologiki derňewler we Coulomb stres analizleri bilen birleşdirildi. Geologiýa, geofizika, kartalaşdyrmak we geomatika in engineeringenerçiligi ugurlary boýunça alymlar bilen bilelikde geçirilen gözlegde, AFAD seýsmometrleri tarapyndan ýazylan 21 müň 186 ýer titremesi emeli intellekt tarapyndan goldanýan seýsmologiýa programmalary arkaly seljerildi. Tapyndylar esasy sarsgynlaryň we ýer titremeleriň Sındyrgynyň günortasynda ilkinji gezek kartalaşdyrylan Emendere ýalňyş zonasynda we bu zona birikdirilen ikinji derejeli şahalar bolup geçendigini subut etdi. Bu, sebitdäki köne we gurak döwük zolaklarynyň gaýtadan işjeňleşendigini açyk görkezdi.

Takmynan 2,5 aý aralykda bolup geçen iki sany uly ýer titremesiniň seýsmiki aýratynlyklary ýer alymlaryny geň galdyrýan jikme-jiklikleri öz içine alýar. Gözlegde, bu iki esasy ýer titremesiniň, 2023-nji ýylyň 6-njy fewralyndaky Kahramanmaraş ýer titremesinde we 2026-njy ýylyň 24-nji iýunynda Wenesuelada bolup geçen ýer titremelerinde bolşy ýaly, biri-birine itergi berýän "ekiz ýer titremesi" hökmünde garalmalydygy aýdyldy. Alymlar Sındyrgyň günortasyndaky daglyk ýerde 21 santimetre çenli hemişelik çöküşiň bardygyny hem anykladylar. Esasy zarba we ýer titremeleriň geotermiki ulgamy dolandyrýan Emendere ýalňyş zolagy boýunça wagtyň geçmegi bilen günorta-gündogara göçendigi kesgitlenildi. Gözlegçiler Günbatar Anadolydaky klassiki tektoniki ýer titremelerinden tapawutlylykda Sındyrgy ýer titremelerini diňe tektoniki stres bilen düşündirip bolmajakdygyny anykladylar; Sebitdäki işjeň geotermiki ulgam sebäpli ýeriň çuňlugynda aýlanýan gaz fazaly suwuklyklaryň basyş astynda döwülmeginiň hem ýer titremeleriň ýüze çykmagyna uly rol oýnaýandygyny belläp geçdi. Şol sebäpli Sındyrgy ýer titremeleriniň edebiýatda "gibrid ýer titremesi" kategoriýasynda göz öňünde tutulmalydygy nygtaldy.

Coulomb derňewi Howpsuzlyk zolagyna gönükdirildi: Stress üüreğil-Benlieli liniýasyna geçirildi

Gözlegde ulanylan Coulomb stres derňewiniň netijeleri sebitde geljekdäki seýsmiki töwekgelçilikler barada möhüm maglumatlary berdi. Derňew, seýsmiki stresiň toplanmagynyň 27-nji oktýabrda bolan ýer titremesiniň günorta-gündogaryna, ýagny üüreğil-Benlieli liniýasyna gönükdirilendigini ýüze çykardy. Bu ýagdaý, setirdäki naprýa .eniýäniň ýakyndan gözegçilik edilmelidigini görkezýär.

Gözlegçiler bu möhüm tapyndylaryň hemmesiniň ýer titremesi töwekgelçiliginiň ýekeje ders nukdaýnazaryndan çözülip bilinmejekdigini subut edýändigini aýtdylar. Geologiýa, geofizika, karta in engineeringenerçiligi we seýsmologiýa ýaly ylymyň dürli pudaklaryny birleşdirýän köp ugurly gözlegleriň, işjeň tektoniki sebitlerdäki howplary dogry seljermekde möhüm ähmiýete eýedigi ýene-de bir gezek nygtaldy.