Birleşen Milletler Guramasynyň taryhy karta karary: Dünýä kartasy 164 ýurduň tassyklamagy bilen üýtgedilýär

Şu wagta çenli dünýäni geografiki taýdan düýbünden ýalňyş hasaplap bileris. Asyrlar boýy diwarlarymyzy bezän we nawigasiýa ulgamlarynda ulanylýan karta çaklamalary sebäpli ägirt uly görünýän käbir sebitleriň hakykatda has kiçidigi we kiçi hasaplanylýan yklymlaryň garaşylýandan has ulydygy ahyrsoňy dünýä derejesinde kabul edildi. Bu çuňňur düşünje hyýalyny düzetmek üçin Birleşen Milletler Guramasynyň (BMG) Baş Assambleýasy ýurtlaryň hakyky ýerüsti ölçeglerini has takyk görkezýän karta modellerini ulanmagy höweslendirýän taryhy karara gol çekdi.

BMG Baş Assambleýasynda taryhy ses berişlik: 164 ýurt 'Hawa'

BMG Baş Assambleýasy tarapyndan kabul edilen we geografiýa dünýäsinde rewolýusiýa eden "Kartany düzediň" atly karar, global kartalarda ulanylýan adaty çaklamalar bilen döredilen ýoýlan düşünjäni ýok etmegi maksat edinýär. Diplomatik başlangyçlar arkaly, esasanam Afrika ýurtlarynyň ýolbaşçylygynda gün tertibine getirilen bu karar taslamasy 164 ýurduň sesleri bilen güýje girdi. Alty ýurt ses bermekden saklandy, karara garşy ses beren ýeke-täk ýurt ABŞ boldy. Kararyň tekstinde; Günorta ýarym şaryň köp sebitleriniň, esasanam Afrika, Latyn Amerikasy we Günorta Aziýa sebitleriniň häzirki dünýä kartalarynda hakyky ýer meýdanyndan has kiçi görkezilýändigi aýratyn nygtaldy. Bu karar asyrlar boýy ulanylýan Merkator kartasyna doly gadaganlygy aňlatmasa-da, bütin dünýäde hakykata has ýakyn karta çaklamalaryny ulanmagy giňeltmegi maksat edinýär.

Asyr köne merkator jedeli: Grenlandiýa we Afrika baradaky hakykat

Global diskussiýalaryň merkezinde flaman geografy we kartografy Gerardus Merkator tarapyndan 1569-njy ýylda işlenip düzülen Merkator proýeksiýasy bar. Esasanam deňiz ýollarynda we häzirki zaman sanly nawigasiýa ulgamynda ep-esli amatlylygy üpjün edýän bu karta ulgamy, ekwatordan polýar sebitlere geçmegiň matematiki topragy hökmünde tekiz ýerlere geçmegiňizden has uly görünýär. Bu tehniki zerurlyk sebäpli, karta seretseňiz, Grenlandiýanyň ullakan demirgazyk adasy Afrika yklymy bilen deň ölçegde kabul edilýär. Şeýle-de bolsa, geografiki hakykatlar düýpgöter başgaça görünýär; sebäbi Afrika Grenlandiýanyň takmynan 14 esse uludyr. Birleşen Milletler Guramasy tarapyndan kabul edilen bu täze karar, bu ägirt uly düşüniş tapawudyny ýok etmegi maksat edinýär.

Geosyýasy düşünjäni üýtgetjek täze alternatiwa: Deňdir Earther

BMG-nyň karary bilen kartalardaky bu proporsional gyşarmalaryň diňe tehniki ýa-da geografiki ýalňyşlyk däldigi mälim edildi. Afrikanyň we beýleki günorta sebitleriň kartalara kembaha garalmagy halkara jemgyýetçiligi tarapyndan bu geografiýalaryň ykdysady, geosyýasy we global ösüş potensialyna has pes düşünmäge ýol açdy. Bu duýgur adalatsyzlygy ýok etmek üçin öňe çykan alternatiw karta modelleriniň biri, 2018-nji ýylda işlenip düzülen Deň Earther proýeksiýasydy. Deň Earther polýuslara tarap baranymyzda başdan geçirilýän aşa zaýalanmagyň ýerine sebitleriň biri-birine bolan gatnaşygyny goramaga gönükdirilendir. Şeýlelik bilen, Afrika we ekwatoryň töweregindäki sebitler kartada hakyky ölçegde ýerleşýär. Şeýle-de bolsa, bilermenler tekiz kartada global ýüzüni hiç hili ýalňyşsyz görkezmegiň mümkin däldigini we her karta modeliniň dürli maksatlara hyzmat edýändigini ýatladýarlar.

Fransiýada düýpgöter üýtgeşiklik we sanly platformalara çagyryş

Karta reformasynyň şemaly Europeanewropa yklymynda-da seslenme tapdy. Fransiýanyň Daşary işler ministri ëan-Noël Barrot ýurduň Daşary işler ministrliginiň indi adaty Merkator proýeksiýasyny ulanmajakdygyny habar berdi. Fransiýa muňa derek has real ölçegleri görkezýän Ekert IV proýeksiýasyna geçjekdigini habar berdi. Barrot, “Mercator” proýeksiýasynyň beýik giňişlikleri has uly görnüşde görkezmek bilen adamlaryň dünýä baradaky düşünjesini ýoýandygyny öňe sürdi. Afrika Bileleşiginiň mart aýynda Deň Earther kartasyny kabul etmegi bilen başlanan bu global proses indi diňe bilim atlaslaryny öz içine almaýar; Sanly karta platformalaryny, metbugat guramalaryny we halkara resmi guramalary öz içine alýar. Bu taryhy karar serhetleri ýa-da ýerüsti ölçegleri fiziki taýdan üýtgetmese-de, adamzadyň dünýä garaýşyny düýpgöter we hemişelik üýtgeder.