Borsa Stambulda ägirt uly fond skandaly: Tera Holdingiň we çişirilen şarlaryň sahnasynyň aňyrsynda

Türkiýeniň maliýe taryhynda iň uly zarbalardan biri hökmünde hasaba alnan, on müňlerçe maýa goýujynyň tygşytlamagyny ýitiren we ulgamy gulplaýan bir stocka we fond manipulýasiýasy baradaky aýyplamalar gün tertibinde galýar. Paýtagt bazarlarynda bu ägirt uly manipulýasiýa zynjyry barada ýazan "Karar" gazetiniň ýazyjysy ıldyldyry Oğur wakalary we aktýorlary gözden geçirdi.

Oğur, Borsa Stambulyň içinde söwda edýän käbir kiçi göwrümli kompaniýalaryň bazar gymmatlyklarynyň Türkiýanyň senagat ägirtlerini yzda galdyrmagy üçin emeli gatyşmalar bilen ýokarlanandygyny we bu işe gatnaşan tanymal alymlaryň ýagdaýyny dünýä belli ýazyjy Gabriel Garsiýa Markes -iň "Gyzyl duşenbe" romany bilen deňeşdirdi. Authorazyjy her kimiň gözüniň alnynda ýetip gelýän betbagtçylygy şeýle suratlandyrýar: "Gazna krizisinde 'Kim bildi?' Soragyň jogaby indi gaty düşnükli: Bütin dünýä muny bilýärdi. Sebäbi CMB jogapkärleri aç-açan ýazgardy "-diýdi.

Emeli bahalandyrmalar we "Gyzyl duşenbe" meňzeşligi

Bu dawa-jenjeliň derejesine düşünmek üçin maliýe hasabatyndaky çukura seretmek ýeterlikdir. Ovaalowada gämi abatlamak, abatlamak we özgertmek boýunça işleri amala aşyrýan orta ölçegli gurama Özata Shipping, 2026-njy ýylyň 30-njy iýunyndaky balans hasabatyna görä umumy baýlygy 7,8 milliard lira we 4,5 milliard lira kapitalyna eýe boldy.

Şeýle-de bolsa, 5-nji awgustda bir stocka maglumatlaryna seredenimizde, Özata Denizciligiň bazar bahasy toslama ýokarlanmak bilen 292 milliard lira -a ýetdi. Şol gün, Türkiýäniň senagat lokomotiwlerinden biri bolan “Ford Otosan” -yň bazar bahasy 282 milliard lira, Ereğli Demir Çelikiň bahasy bolsa 292 milliard lira boldy. Başgaça aýdylanda, bir marketanyň ekranlarynda ovalowadaky bu gämi abatlaýyş kärhanasy awtoulag ägirtlerinden has gymmatly we demir we polat ägirtlerine deňdir

Destek Finans frontunda şuňa meňzeş ýagdaý ýüze çykdy. Bazarlarda "forex söwdagäri" hökmünde tanalýan bir telekeçiniň eýeçiligindäki bu faktoring kompaniýasy, iýun aýynyň ahyryna aktiw mukdary 61 milliard lira we maýasy takmynan 15 milliard lira boldy. Şeýle-de bolsa, senenama 5-nji awgust görkezilende, kompaniýanyň bir marketadaky gymmaty 538 milliard lira -a ýetdi. Şeýle-de bolsa, şol gün Türkiýäniň iň uly senagat kärhanasy Tüpraşyň gymmaty 576 milliard lira, “Koç Holding” -iň bahasy 511 milliard lira boldy.

Ponzi tigir nädip öwrüldi? Stepdim-ädim ýykyljak ýol

Döwlet edaralarynyň we Paýtagt Bazarlary Geňeşiniň (CMB) bu ýagdaýy öňden bäri kesgitländigi CMB-nyň 18-nji sentýabrdaky beýany bilen tassyklandy. Bu edara "2025-nji ýylyň soňky çärýeginde, girdeji gaznalary we pul bazary gaznalary arkaly ykdysady hakykata laýyk gelmeýän bahalaryň hereketleriniň pes dolanyşyk nyrhlary bolan paýnamalarda ýüze çykandygyny" boýun aldy. "

Gazna we maliýe ministri Mehmet Şimşek 2025-nji ýylyň 4-nji noýabrynda Türkiýäniň Paýtagt Bazarlary Gurultaýynda eden çykyşynda duýduryş berdi: "Manipulýasiýalaryň käbir gaznalar arkaly amala aşyrylandygyny bilýäris, bu ugurdaky kadalaşdyryjy kemçilikleri ýok ederis." Şol wagtky CMB başlygy İbrahim Ömer Gönül, şol bir wagtyň özünde gaznanyň ýolbaşçylaryna duýduryş berjekdiklerini aýtdy. ýatyrmak.

Bu ädimde ädimler hronologiki taýdan ösdi:

• 2025-nji ýylyň 2-nji dekabry: Bu mesele ministr Mehmet Şimşekiň ýolbaşçylygyndaky Maliýe durnuklylygy komitetinde (FIK) ara alnyp maslahatlaşyldy we seresaplylyk karary kabul edildi.
• 2025-nji ýylyň 3-nji dekabry: CMB-de iş topary döredildi.
• 2025-nji ýylyň 15-18-nji dekabry: Borsa Stambuldan we Takasbankdan pikir alyp, inwestorlaryň hünär derejesi 1 million TL-den 10 million TL-a çenli ýokarlandy.
• 2025-nji ýylyň 5-nji dekabry: CMB-iň başlygy Gönül täze düzgünleriň ýolda bardygyny habar berdi.
• 2026-njy ýylyň 28-nji ýanwary: Gaznanyň we Maliýe ministrliginiň giňişleýin gollanma taslamasy hödürlendi.

Şeýle-de bolsa, bu gollanma uzak wagtlap güýje girip bilmedi. TSPB we Takasbankyň TEFAS infrastrukturasynda düýpgöter üýtgeşmeler girizmek baradaky talaplary uzaga çeken hem bolsa, bir exchangeadaky ponzi ulgamy her gün täze pidalary özüne çekmegi dowam etdirdi. Ahyrsoňy, 2026-njy ýylyň 24-nji aprelinde Bloomberg Tera Investment-iň köpçülige hödürlenmeginden bäri dünýä derejesinde bolup geçen adatdan daşary bahalaryň hereketlerini we gazna amallaryny kesgitledi, "Türkiýedäki maýadarlary bulaşdyrýan 40 müň göterim paýyň ýokarlanmagynyň aňyrsynda näme bar?"

2026-njy ýylyň maý aýynda CMB dolandyryşynda möhüm üýtgeşme boldy. Wise-prezident Mahmut Sütçü öňki Goranmak ministri Weçdi Gönüliň ogly İbrahim Ömer Gönüliň ýerine bellendi. Bu üýtgeşmeden soň, TEFAS-ny tassyklamak amallary 17-nji iýunda tamamlandy we 23-nji iýulda, GIF we GSYF gaznasynyň portfelindäki paýnamalaryna baha bermek usuly toslanyp tapylan girdejileriň öňüni almak üçin üýtgedildi. Dokuz aý gijikdirilenden soň, giňişleýin fond gollanmasy 2026-njy ýylyň 28-nji awgustynda neşir edildi.

Bu kanuny düzgünler Ponzi mehanizmini howsala saldy. Sentýabryň ikinji hepdesinde ulgam çöküp başlady. 28 ýaşly Pusula Portföýiň başlygy Muhammet ıarızyň telefonyny ofisinde galdyryp, Marmarisiň üsti bilen gaýyk bilen Gresiýa gaçandygy baradaky habar ýaýrady. Tera çökmegini duruzmak üçin “Pusula Finans Holding” we “Katylymevim” -i satyn almak üçin gyssagly gepleşiklere başlasa-da, aljyraňňy satuw tolkunynyň öňüni alyp bilmedi we 923 müň maýadaryň pullary gulplandy.

Akademiýadan Maliýe dünýäsine: Alkin Doganlar we Tera baglanyşygy

Bu dawa-jenjeliň iň täsirli taraplaryndan biri gaznany dolandyrmak bilen meşgullanýan akademiki işgärlerdi. Yldyldyryray Oğur bu gurluşy seljerip, 2002-nji ýylyň ýanwar aýynda Emlak Bankynyň karz skandalyna (Operasiýa Gylyç balygy) 24 ýyl we şol döwürde tussag edilen doýen ykdysatçy Prof. Doktor Erdogan Alkini göz öňünde tutýar. Erdogan Alkiniň ogullary Alkin doganlaryň (Kerem we Emre Alkin) karýerasy ajaýyp jikme-jiklikleri öz içine alýar.

Uly dogan Kerem Alkin , Wikileaks resminamalarynda-da görkezilen geçmişdäki güýçli býurokratik gatnaşyklaryndan soň, 2017-nji ýylda Prezidentiň akademiki geňeş geňeşiniň agzasy, soňra bolsa Türkiýe baýlyk gaznasyny dolandyrmak Inc. we Halkbank direktorlar geňeşiniň agzasy boldy. 2021-nji we 2024-nji ýyllar aralygynda Pari Parisde Türkiýäniň OECD-de ilçi ady bilen hemişelik wekili bolup işledi.

Agasy Emre Alkin akademiýada ýokary galdy we Doğa Sigortanyň ýolbaşçylygyndaky Stambul Aýwansaraý (soňra Stambul Topkapy ady bilen tanalýar) uniwersitetiniň rektory boldy. 2026-njy ýylyň ýazynda Tera Holding direktorlar geňeşiniň başlygy Emre Tezmen Topkapy uniwersitetiniň Ynamdarlar geňeşiniň başlygy boldy. Dessine, bäsdeşlik geňeşiniň karary bilen Doğa Sigortanyň ähli paýnamalary Tera maýa goýum bankyna geçirildi. Şeýlelik bilen uniwersitet we rektor Emre Alkin Tera toparyna goşuldy.

Bu prosesiň dowamynda Emre Alkin Tera Portföýiň ýerine ýetiriji geňeş agzasy boldy; Uly dogany Kerem Alkin garaşsyz geňeş agzasy, Gözegçilik komitetiniň başlygy we Tera atatyrym Menkul Değerlerdäki töwekgelçilikleri ir ýüze çykarmak komitetiniň başlygy bolup işledi. Kompaniýanyň içerki barlagyndan jogapkär bu iki adamyň, krizis ýüze çykandan soň atlaryny web sahypalaryndan pozmaga synanyşandyklary göründi.

Teranyň eýesi Emre Tezmen soňky goranmak beýanatynda bu wakalary "meýilleşdirilen erbet güýçleriň ýerli we milli erkine garşy spekulýatiw hüjümi" diýip häsiýetlendirdi we "Prezidentimize we onuň toparyna beren borçnamalarymyz çäksiz" diýdi. Ulgam ýykylan günlerinde-de professor Dr. Kerem Alkiniň Sabah gazetindäki sütüninde dünýä haryt bazarlary we ýaşyl öwrülişikler barada makalalar ýazmagyny dowam etdirýändigi bellärliklidir.

'Gyzyl duşenbe' romanyndaky ýaly, her kimiň boljakdygyny bilýän, ýöne hiç kim öňüni almak üçin barmagyny galdyrman, ýüzlerçe müň pidany we jogap berilmegine garaşýan soraglary galdyrdy.