COP31-iň prezidenti Murat Kurum Genevaenewada duýduryş berdi: "Dünýäniň oduny bilelikde öçürmeli"

Bütindünýä Meteorologiýa Guramasynyň (WMO) Genevaenewadaky baş edarasy taryhy sammit geçirdi. COP31 prezidenti we Bütindünýä Meteorologiýa Guramasy, COP31 prezidenti we T.R. bilen bilelikde guralan Maglumat ýygnagynyň ýokary derejeli sessiýasynda çykyş etdi. Daşky gurşaw, şäherleşme we howanyň üýtgemegi ministri Myrat Kurum, ylmy maglumatlar bilen bilelikde global klimat krizisiniň howply ölçeglerini açdy. Ministr Kurum howa ulgamynyň taryhyň iň durnuksyz döwrüni başdan geçirýändigini aýtdy; Bütindünýä jemgyýetçiligini 2026-njy ýylyň ahyrynda çak edilýän temperatura, guraklyk howpy, ereýän buzluklar we El Nino howplaryna garşy gyssagly çäre görmäge çagyrdy.

Nepaldaky betbagtçylyk we irki duýduryşyň möhüm ähmiýeti

Ministr Kurum howanyň üýtgemeginiň zyýanly täsirlerini anyklamak üçin Nepalda bolup geçen soňky betbagtçylyga ünsi çekdi. Gimalaý daglarynda buzlaryň çökmegi sebäpli dörän uly suw betbagtçylygynda 1368 adamyň ölendigini we 5130-dan gowrak adamyň henizem dereksiz ýitendigini ýatladýan Kurum, bu betbagtçylyklaryň arkasyndaky adam pajygasyna ünsi çekdi. Takyk synlamagyň we wagtynda duýduryş bermegiň indi rahatlyk däl-de, eýsem adam howpsuzlygynyň esasy meselesi bolandygyny aýtdy.

Halkara Gyzyl Haç we Gyzyl esarymaý Jemgyýetleri Federasiýasynyň (IFRC) Baş sekretary Jagan Çapagain bilen bolan duşuşygyndan ajaýyp mysal getirip, ministr Kurum Nepaldaky suw joşmasy wagtynda mekdep müdiri Dawadiniň irki duýduryş sebäpli daglyk sebite ewakuasiýa etmek arkaly 900-den gowrak okuwçynyň janyny halas edendigini aýtdy. Mekdep binasynyň ewakuasiýa edilenden bary-ýogy 13 minut soň ýykylandygyny mälim eden Kurum, "Bu waka bilen, çagalara irki duýduryş ulgamlaryny we bu düşünjäni ornaşdyrmagyň nähili möhümdigini ýene bir gezek gördük. Şol sebäpli, COP31 prezidenti we Türkiýe hökmünde Bütindünýä Meteorologiýa Guramasynyň" Hemmeler üçin irki duýduryş başlangyjy "-ny iň güýçli goldaýarys"

Türkiýäniň howanyň üýtgemegi we Meteo WARNING ulgamy

Ministr Myrat Kurum, Türkiýäniň hem klimat krizisiniň göni täsirinde bolandygyny we ýagyş re regimeiminiň taryhda iň üýtgeýän döwri başdan geçirýändigini aýdyp, ajaýyp statistika paýlaşdy. Türkiýe 2025-nji ýylda soňky 52 ýylda iň pes ýagyş derejesini hasaba alsa-da, 2026-njy ýylda soňky 66 ýylda iň köp ýagyş ýagandygyny mälim etdi. Soňky on ýylda suw joşmalary, suw joşmalary we süýşmeler bilen göreşýän wagtymyz beýleki sebitlerde ullakan tokaý ýangynlaryna garşy göreşýändigimizi mälim etdi.

Ylmy maglumatlary bu ugurda iş ýüzüne öwürmegiň ähmiýetine degip geçip, Türkiýäniň Meteorologiýa Müdirligi tarapyndan durmuşa geçirilýän MeteoWARNING ulgamynyň üstünligini düşündirdi. Welaýat we etrap derejesinde reňk kodlary bilen berlen duýduryşlaryň adam we emläk ýitgileriniň öňüni almakda möhüm rol oýnaýandygyny mälim eden Kurum, bu ulgamlaryň azyk howpsuzlygy üçin strategiki önümçilik guralydygyny aýtdy. Bu maglumatlara görä daýhanlaryň ekiş, suwaryş we hasyl ýygnamak meýilnamalarynyň oba hojalygynyň öndürijiligini gönüden-göni goraýandygyny belläp geçdi.

"1.5 derejeli maksat biziň kompas"

Ministr Kurum gepleşik etabynyň gutarandygyny we klimat krizisine garşy göreşde anyk ädimleriň edilmelidigini aýtdy we "Dünýä 10 ýyl bäri ýeterlik gepleşik geçirdi. Indi kararlar kabul etmegiň we durmuşa geçirmegiň wagty geldi. 1.5 dereje maksat biziň aýrylmaz kompasdyr" -diýdi. NATO agza ýurtlaryň goranyş býudjetini 5 göterime çenli ýokarlandyrmak islegini ýada salýan häkimýet, howanyň üýtgemegine garşy göreşmekde şuňa meňzeş kararyň görkezilmelidigini öňe sürdi. Bu edara: "Durmuş dünýäsi galmasa, ýerleriňizi ýa-da adamlaryňyzy goramagyň manysy bolmaz" -diýdi.

Antalýada geçiriljek COP31 üçin "Durmuşa geçirmek COP" gözýetimine ünsi çekendiklerini mälim eden häkimýet, bar bolan borçnamalary ýerine ýetirmek we maliýe we tehnologiýa päsgelçiliklerini ýeňip geçmek üçin global ylalaşyk köprüsini döretmegi maksat edinýändiklerini aýtdy. COP31 Prezidentiniň arassa energiýa we elektrikleşdirme, Zol galyndylary, çydamly şäherler, ýaşyl senagatlaşma, ýaşlar we bilim, azyk howpsuzlygy, ummanlar we deňizler, çydamly saglyk ulgamlary, Rio Synergies we Howany durmuşa geçirmek köprüsi ýaly 10 ileri tutulýan ugry yglan etmek bilen, häkimiýet Türkiýäniň dünýä bilen tejribe alyşmagy maksat edinýändigini aýtdy. Bu kontekstde, iň ösen ýurtlardan 30 tehniki işgäriň her ýyl 3 ýyl taýýarlanjakdygy baradaky hoş habary paýlaşdy. Geljek hepde Nýu-Yorkork klimat hepdeliginden başlajak güýçli diplomatiýa hereketiniň Fijiden öňki COP, Bütindünýä liderleri sammitine we ahyrsoňy Antalýada anyk maýa goýumlaryna öwrülmegi maksat edinilýär.