Çuň deňiz magdanlary: Möhüm minerallara we ekosistema jedellerine islegiň ýokarlanmagy

Deňizde gazylyp alynýan baýlyklar ummanyň çuň ýerlerinde tapylan baý mineral ýataklaryny nyşana alýan bolsa-da, bu ugurdaky çekişmeler gyzýar. AA habarçysynyň Bütindünýä Okeanlar güni mynasybetli taýýarlan hasabatyna görä, bu dag magdanlary deňiz derejesinden 400 metrden 6,5 kilometre çenli baý mineral ýataklaryny öz içine alýar. Söwda taýdan uly göwrümli önümçilik entek başlamasa-da, köp ýurt bu mesele boýunça kanuny we kadalaşdyryjy çäreleri görmäge synanyşýar.

ABŞ möhüm mineral üpjünçiligini üpjün etmek üçin rugsatnama amallaryny çaltlaşdyrýarka, Metals Company (TMC) ýaly kompaniýalar deňiz düýbüniň polimetal düwünlerini çykarmak boýunça işlerini dowam etdirýärler. Şeýle-de bolsa, halkara suwlarynda dag-magdan işleri bilen baglanyşykly düzgünleriň entek aýdyňlaşdyrylmazlygy bu ugurdaky näbellilikleri artdyrýar. Köp ýurtlar we daşky gurşaw guramalary bu işleriň deňiz ekosistemalaryna zyýan ýetirip biljekdigi baradaky aladalar sebäpli moratoriýa çagyrýarlar. Alymlar bu dag-magdan işleriniň ýaşaýyş ýerleriniň ýitmegine, biodürlüligiň azalmagyna we deňiz ekosistemalaryna uzak möhletleýin ýaramaz täsirlerine sebäp bolup biljekdigini duýdurýarlar.

Mundan başga-da, okeanlaryň uglerod saklaýyş ukybyna bolup biljek täsirleri entek doly düşünilmeýär. Bu ýagdaý daşky gurşawa ýetirýän täsiri barada has giňişleýin derňew geçirmegi talap edýär. Şeýle-de bolsa, bu çeşmeleriň gazylmagynyň tehnologiki we ykdysady kynçylyklara sebäp bolýandygyny aýdýar.

Halkara Deňiz Deňiz Guramasy (ISA) we dürli kompaniýalar tarapyndan geçirilen gözlegler bu sebitdäki çeşmeleriň ululygyny görkezýän hem bolsa, deňizde gazylyp alynýan köp sanly tehniki we ykdysady sorag belgileriniň bardygyny mälim edýärler. Türkiye geologiki gurluşy häzirki wagtda alternatiw potensialy hödürleýär.

Geljekdäki perspektiwaly we ykdysady baha bermek

Sait Uysalyň pikiriçe, häzirki şertlerde çuňňur deňiz gazmak ykdysady taýdan mümkin däl ýaly. Şeýle-de bolsa, bu usul mineral baýlyklary çäkli we möhüm minerallara garaşlylygyny azaltmagy maksat edinýän Japanaponiýa ýaly ýurtlar üçin alternatiwa bolup biler. Metalyň bahasynda hemişelik we ýiti ýokarlanmalar bolmasa, täjirçilik derejesinde çuňňur deňiz gazyp almak ykdysady taýdan kyn warianty dowam etdirer.

Uysal gury ýerdäki bar bolan mineral baýlyklaryň ýakyn döwürde möhüm mineral islegini kanagatlandyrmak üçin ýeterlikdigini we bu çeşmelerden has netijeli peýdalanmagyň ileri tutulmalydygyny öňe sürýär. Türkiýäniň geologiki artykmaçlyklary bu ugurda möhüm potensiala eýe. Nikel we kobalt ýaly möhüm minerallary öz içine alýan bu ýataklardan has gowy peýdalanmak bilen, Türkiýe bu çykdajylary ýokary çykdajylary we daşky gurşaw töwekgelçiligini öz içine alýan çuň deňiz gazmagyň ýerine ulanyp biler.

Şu nukdaýnazardan Uysal, Türkiýäniň deňizde gazylyp alynmagyň alternatiwasy bolup biljek möhüm potensialynyň bardygyny aýdýar we bu potensialyň has gowy bahalandyrylmalydygyny aýdýar Ph möhüm minerallaryň üpjünçiligini üpjün etmek isleýän ýurtlar üçin mümkinçilik. Usul hökmünde kabul edilse-de, daşky gurşaw we ykdysady kynçylyklar bu usuly jedelli edýär. Bu ugurdaky halkara düzgünleriň ýerine ýetirilmezligi näbelliligiň dowam etmegine sebäp bolýar.

Geljekde deňizde gazylyp alynýan uly göwrümli täjirçilik önümçiligine geçmek üçin daşky gurşawa ýetirýän täsiri we ykdysady taýdan has gowy düşünilmegi üpjün edilmelidir. Türkiye geologiki artykmaçlyklary bu amalda alternatiw çözgütleri hödürläp biler.