Demografiki ýer titremesi: Türkiýäniň ýaş ilatynyň artykmaçlygy taryha öwrülýär, ilat çalt garraýar!

Türkiýeniň köp ýyl bäri iň uly ykdysady we sosial baýlygy hasaplanýan dinamiki we ýaş ilat gurluşy yzyna dolanyp bolmajak üýtgeşme etabyna girdi. Çaga dogluş derejesiniň düýpgöter peselmegi we ortaça ömrüň ýokarlanmagy ýurduň demografiki balansyny düýpgöter üýtgedýär. Türk statistika instituty (TUIK) tarapyndan yglan edilen 2026-njy ýylyň ikinji çärýek maglumatlary bu garrylyk tendensiýasynyň wagtlaýyn ýagdaý däldigini, ýöne hemişelik gurluş üýtgemelerini görkezýändigini görkezýär.

Çagalaryň sany azalýar, ortaça ýaş çalt artýar

Türkiýedäki ilat piramidasynyň düýbi dogluş derejesiniň peselmegi bilen kem-kemden daralýar. Geçmişde ilatyň dinamikasyny alamatlandyrýan 0-14 ýaş toparyndaky paý umumy ilatyň sany 20,4 göterime çenli azaldy. 2000-nji ýyllaryň başynda 30 göterim töweregi bolan bu nyrhyň peselmegi, maşgala gurluşynyň we çaga dogurmak meýilleriniň düýpgöter üýtgändigini görkezýär. Ilatyň özüni täzelemegi üçin möhüm çäk hasaplanýan 2.1 hasyllylyk derejesinden aşak düşmek, geljekde ýaş ilat tapmak baradaky aladalary artdyrýar.

Demografiki üýtgeşmäniň iň täsirli görkezijisi orta asyrda ýiti ösüş boldy. Türkiye boýunça ortaça ýaş 34,9 -a ýeten bolsa, bu baha aýallar üçin 35,7, erkekler üçin 34,2 hökmünde hasaba alyndy. 2000-nji ýylda 24,8 bolan ortaça ýaşyň 26 ýylyň içinde 10,1 ýyl artmagy Türkiýäniň näderejede garramagynyň iň anyk subutnamasy bolup durýar.

65 ýaşdan uly ilatyň 11 göterimden geçmegi bilen, garrylyk döwründe aýal-gyzlaryň agdyklyk etmegi aýdyň bolýar

Piramidanyň düýbi daralsa-da, ýokarsy giňelmegini dowam etdirýär. Türkiýede 65 we ondan ýokary ilatyň umumy ilata bolan gatnaşygy 11,1 göterime çenli ýokarlandy. Bu maglumatlar bilen Türkiye dünýädäki "garry ilatly ýurtlar" kategoriýasynda has ýokary orny eýeledi. Demografiki gurluşyň bu ewolýusiýasy, saglygy goraýyş hyzmatlarynyň, sosial üpjünçilik çykdajylarynyň we garry ilat üçin pensiýa ulgamlarynyň üýtgedilmegini talap edýär.

Jyns paýlanyşyna seretseň, erkek we aýal ilatyň arasyndaky deňagramlylyk takmynan 59 ýaşa çenli saklansa-da, bu ýaşdan soň aýal ilatyň peýdasyna düýpli tapawut ýüze çykýar. Mysal üçin, 65-69 ýaş toparyndaky erkekleriň sany 1,6 million töweregi bolsa, aýallaryň sany 1,7 milliondan geçýär. Bu boşluk ulaldygyça çuňlaşýar; 75-79 ýaş toparyndaky erkekler 755 müňde galsa-da, aýallar 1 million çäkden geçýär. 90 we ondan uly toparda, 77 müň erkek bilen deňeşdirilende takmynan 180 müň aýal bar.

Iş döwrüniň ilaty henizem güýçli, ýöne garrylara baglylyk derejesi duýduryş berýär

Türkiye üçin demografiki mümkinçilik penjiresiniň doly ýapylandygyny aýtmak dogry bolmasa-da, töwekgelçilikler gapyda. Önümli ilat hasaplanýan 15-64 ýaş toparyndaky ilat, takmynan 59,1 million ilaty bilen umumy ilatyň 68,5 göterimini düzmegini dowam etdirýär. Bu güýçli işçi güýji potensialy ykdysadyýetiň esasy gany bolmagyny dowam etdirýän hem bolsa, ýaş nesilleriň bu meseläni ýerine ýetirmezligi geljekde işçi güýji bilen üpjünçiligiň düýpli gysylmagyna sebäp bolup biler.

Beýleki tarapdan, her 100 ýaşa çenli garrylaryň sanyny görkezýän garrylara garaşlylyk derejesi 16,2 göterime çenli ýokarlandy. Bu ýokarlandyryş, iş üpjünçiliginiň egnine sosial üpjünçilik we pensiýa maliýeleşdirmesiniň agyrlygynyň artýandygyny görkezýär. Öňümizdäki döwürde ykdysady ösüşini dowam etdirmek üçin Türkiye diňe bir mukdaryna däl, eýsem ilatyň hiline, tehnologiki netijeliligine we zähmet bazarynyň täze demografiki hakykatlara uýgunlaşmagyna hem üns bermeli bolar.