FAO Türkiye tokaý ýangyna garşy göreşmek tejribesini Merkezi Aziýa getirýär

Birleşen Milletler Guramasynyň Azyk we Oba hojalygy Guramasy (Türkiye) tokaý hojalygyndaky çuňňur bilimlerini we ýangyn söndüriş tejribesini "dogan ýurtlara" geçirmek üçin giňişleýin hyzmatdaşlyga başlady. FAO Türkiye wekiliniň orunbasary Aýşegül Selişik Günorta-Günorta hyzmatdaşlyk modeliniň çäginde Gazagystan, Özbegistan we Gyrgyzystan ýaly dostlukly ýurtlar bilen bilelikdäki okuw meýilnamalaryny durmuşa geçirýändiklerini habar berdi. Selişik, Birleşen Milletler Guramasynyň Daşky Gurşaw Maksatnamasy (UNEP) bilen hyzmatdaşlykda işleýän Global Fireangyn Dolandyryş Merkeziniň üsti bilen emeli hemra esasly irki duýduryş ulgamlaryny we ýangynyň özüni alyp barşyny seljerýändiklerini mälim etdi.

Global ýylylyk we ýangyn häsiýetlerini üýtgetmek

Ortaýer deňziniň basseýniniň dünýädäki ortaça derejeden ýokarydygyny bellän Aýşegül Selişik, klimat krizisiniň tokaýlara edýän basyşyny haýran galdyryjy maglumatlar bilen açdy. Baş tokaý müdirliginiň (OGM) maglumatlaryna salgylanyp, Selişyk geçen ýyl Türkiýede bolup geçen 3 müň 224 tokaý ýangynda 81 müň 473 gektar ýeriň zaýalanandygyny ýatlatdy. Selişik: "2025-nji ýylda öňki ýyl bilen deňeşdirilende ýangynyň sany azalsa-da, ýakylan ýeriň takmynan üç esse ýokarlanmagy ýangyn hereketiniň üýtgändigini we howa şertleriniň krizisi çuňlaşdyrandygyny görkezýär" -diýdi. Ol baha berdi.

Selişyk şu ýylyň ilkinji 8 aýynda 1038 ýangyn we takmynan 1962 gektar ýer bilen has ýeňil suratyň bardygyny mälim etdi we möwsümleýin gurakçylygyň we toplanan biomassanyň töwekgelçiligine ýakyndan gözegçilik edýändiklerini aýtdy. Selişik FAO we UNEP-iň soňky global bahalandyrmalaryna ünsi çekip, aşa ýangyn hadysalarynyň ýygylygynyň asyryň ortalaryna 30 göterim, howanyň üýtgemegi sebäpli asyryň ahyryna çenli 50 göterim ýokarlanmagyna garaşylýandygyny aýtdy. Tokaýlaryň dünýä derejesinde biodürlüligiň takmynan 80 göterimini eýeleýändigini we möhüm uglerod çökündileridigini mälim eden Selişik, her bir uly ýangynyň howanyň durnuklylygyny gowşadýandygyny aýtdy.

Toplumlaýyn ýangyn dolandyryşy we jemgyýetiň habardarlygy

Geçen ýyl Türkiýede ýüze çykan ýangynyň 90 göteriminiň adam faktorlary sebäpli ýüze çykandygyny saýlap alan Selişik, geleňsizlik sebäpli dörän ýangynyň diňe 40 müň gektardan gowrak ýeri kül öwürendigini aýtdy. Şol sebäpden, diňe söndürmäge gönükdirilen çemeleşmeleriň ýeterlik däldigini mälim eden Selişyk, FAO-nyň Toplumlaýyn ýangyn dolandyryş (IFM) modelini durmuşa geçirendiklerini aýtdy. Bu model; Derňewiň, töwekgelçiligi azaltmagyň, taýýarlygyň, gatyşmagyň we dikeldişiň ähli basgançaklaryny öz içine alýan bitewi ulgamy hödürleýär.

Selişyk, Izmir, Muğla we Antalýa ýaly ýangyn howpy ýokary sebitlerde oba jemgyýetlerini çözgüdiň işjeň bölegine öwürmegi maksat edinýändiklerini aýtdy we ýerli ilatyň habardarlygyny ýokarlandyrmagyň möhümdigine ünsi çekdi. Bilimi we tejribäni häzirki zaman çemeleşmeleri bilen birleşdirýän "Jemgyýet esasly ýangyn dolandyryş" tejribesini goldaýandyklaryny mälim eden Selişik, tokaý ýangynlarynyň köpüsiniň öňüni alyp bolýandygyny we ýangyn dolandyryşyny sosial ösüş meselesi hasaplaýandyklaryny aýtdy.

Sebitleýin okuwlar we ekosistemany dikeltmek boýunça okuwlar

FAO-Türkiye tokaý hyzmatdaşlygy maksatnamasynyň çäginde ýerine ýetirilen işleriň iň möhüm sütünlerinden biri, mümkinçilikleri ösdürmekdir. Bu ugurda amala aşyrylan "Halkara Türk tokaý okuw merkeziniň mümkinçiliklerini ösdürmek taslamasy" bilen Antalýadaky okuw merkeziniň tehniki we institusional infrastrukturasy güýçlendirilýär. Döredilen simulýasiýa ulgamlary, häzirki zaman okuw modullary we amaly programmalar sebäpli Türkiýe, Merkezi Aziýa we Kawkaz ýurtlarynyň hünärmenlerine ýangynyň öňüni almak, taýýarlamak, gatyşmak we dikeltmek boýunça ýokary bilim berilýär.

esangynyň täsir eden ýerlerini ekologiki taýdan dikeltmek üçin anyk ädimleriň görülendigini mälim eden Selişyk, GDF we Tebigaty goramak merkezi bilen 2021-nji ýylda bolup geçen uly ýangyndan soň Muğlada amala aşyrylan "Fireangyndan soňky tokaý we Maquis ekosistemalaryny dikeltmek taslamasy" çäginde bilelikde işleýändiklerini aýtdy. ýakylýan ýerlerde tebigy ýaşarmagy goldamak, eroziýanyň öňüni almak we howanyň üýtgemegine garşy ekosistemalary döretmek.