Germaniýada Saksoniýa-Anhalt saýlawlary Syýasy ýer titremesi bilen göwreli: AfD-iň döremegi premýer-ministr Merziň ýerinden aýrylyp bilermi?

Germaniýa federal derejede zatlary sarsdyryp biljek möhüm öwrüm nokadyna ýakynlaşýar. Saksoniýa-Anhalt ştatynda 6-njy sentýabr da geçiriljek ýerli parlament saýlawlary diňe bir sebitleýin hökümetiň üýtgemegi däl, eýsem Berlinde federal hökümetiň we premýer-ministr Fridrih Merz -iň syýasy geljegini kesgitlän referenduma hem öwrüldi. Germaniýa üçin iň sagçy “Alternative” (AfD) partiýasynyň sesleriň 40 göterimden gowragy bilen geçirilen pikir soralyşyklarda birinji orunda durmagy Germaniýanyň syýasatynda duýduryş jaňynyň ýaňlanmagyna sebäp bolýar.

Iň soňky gözleg maglumatlaryna görä, AfD 40 göterimden 43 göterime çenli taryhy derejä ýetdi. Premýer-ministr Fridrih Merziň ýolbaşçylygyndaky Hristian Demokratik Bileleşigi partiýasy (CDU) 22-23 göterim topary bilen bäsdeşinden yza galýar. Hökümetiň kiçi hyzmatdaşlaryndan biri bolan Sosial-demokratik partiýasy (SPD) 7-9 göterim ses bilen, ensaşyllar 5-6 göterim ses alyp, ýaşamak üçin göreşýär. Bu tablisa AfD-nyň ştat mejlisinde mutlak köplük gazanmak we Germaniýanyň taryhynda ilkinji gezek diňe bir ştatda ýeke özi häkimiýete gelmek mümkinçiligini çynlakaý görkezýär.

Gündogar Germaniýada uzak saglygyň döremegi: taryhy we ykdysady sebäpler

isturnalist we ýazyjy Jana Hensel we syýasat alymy we sosiolog Steffen Mau ýurduň gündogarynda ýerleşýän Saksoniýa-Anhaltdaky bu syýasy üýtgeşmä taryhy we sosiologiki nukdaýnazardan baha berdiler. Hensel, iki Germaniýanyň birleşmeginden 36 ýyl geçendigine garamazdan, gündogar ştatlaryň günbataryň abadançylyk derejesine ýetmändigini aýtdy we iki sebitiň arasynda gaty çuňňur ykdysady we sosial boşluklaryň bardygyny aýtdy. Hensel, federal derejedäki içerki syýasat ara alyp maslahatlaşmalarynyň henizem Günbatar Germaniýanyň nukdaýnazaryndan alnyp barylýandygyny, gündogarda ýaşaýan adamlaryň bolsa "ýurduň eteginde galan we sesleri eşidilmeýän" adamlar ýaly duýulýandygyny aýtdy.

Sosiolog Steffen Mau demografiki üýtgeşmeleriň saýlawçylaryň özüni alyp barşyna edýän täsiri barada durup geçdi. Sebitdäki ilatyň kem-kemden azalýandygyny, ýöne munuň tersine migrasiýa derejesiniň ýokarlanýandygyny aýdan Mau: "Gysýan jemgyýetler immigrasiýa we täze gelenler barada gurluş taýdan has köp alada edýär. Bu sosiologiki refleks AfD-a diňe Saksoniýa-Anhaltda däl, eýsem beýleki gündogar ştatlaryň köpüsinde-de baza tapmagy aňsatlaşdyrýar"

Fridrih Merziň ýolbaşçylygy we AfD-iň gözegçilikden çykýan güýji

Federal derejedäki saýlaw netijeleriniň netijelerine ünsi jemläp, Jana Hensel AfD-iň ýokarlanmagyny göni premýer-ministr Fridrih Merzde günäkärledi. Merz işe başlamazdan ozal gündogar ştatlarynda 20 göterim töweregi ses alan AfD sesleriniň şu gün 40 göterimden geçendigi tötänden däldir öýdüp, Hensel: “Fridrih Merz döwründe AfD gözegçilikden çykdy diýen ýaly. Merziň syýasaty bu partiýanyň gazanan ägirt uly goldawy üçin jogapkärdir” -diýdi.

Hensel 6-njy sentýabrda geçiriljek saýlawlaryň federal hökümetiň ýykylmagyna gönüden-göni sebäp bolmajakdygyny çaklasa-da, Merziň premýer-ministrdäki kanunylygy çynlakaý sorag astyna alynjakdygyny aýtdy. AfD Russiýanyň Ukraina garşy alyp barýan agressiw syýasatlaryndan we uruş sebäpli döredilen krizis gurşawyndan iň ýokary syýasy girdeji gazanandygyny goşmak bilen, Hensel sagçy häkimiýete gelse, immigrantlara garşy duýgynyň resmi döwlet syýasatyna öwrüljekdigini we munuň sosial howany düýpgöter kynlaşdyrjakdygyny aýtdy.

Federal ulgamdaky päsgelçilikleriň howpy: Bundesrat ssenarileri

Syýasatşynas Dr. Beýleki tarapdan Benýamin Höhne AfD-nyň Saksoniýa-Anhaltda hökümet gurmak mümkinçiliginiň döredýän institusional howplaryna ünsi çekdi. Höhne, soňky saýlawlarda parlamente girmek üçin ensaşyllar ýaly çäkli çäkdäki kiçi partiýalaryň mümkinçiligi bilen AfD-nyň ýeke özi dolandyrmak mümkinçiliginiň birneme gowşandygyny aýtdy we aşa sagçylaryň döwlet dolandyryşyna gatnaşmagynyň tutuş Germaniýany sarsdyrjakdygyny aýtdy.

Germaniýanyň federal hökümet gurluşynda, ştatlaryň Federal Wekiller palatasynyň ( Bundesrat ) üsti bilen kanun çykaryjylyk işlerinde gönüden-göni sözleriniň bardygyny ýatladýan Höhne, "Bundesratda AfD ministrleriniň bolmagy Germaniýanyň adaty ylalaşyk esasly karar kabul ediş mehanizmlerini ysmaz edip biler. Duýduryş berdi.