Global maliýeleşdiriş krizisi aýallara düşýär: 1 million aýal-gyzlar kömeksiz galdy

BMG zenanlary tarapyndan neşir edilen "Bölünýän nokadyň aňyrsynda" atly täze hasabatda global maliýeleşdirmegiň azaldylmagynyň aýal-gyzlara ýetirýän zyýanly täsirleri aýan edildi. Hasabata görä, 2025-nji ýylyň ýanwaryndan bäri azyndan bir million aýal-gyz möhüm goldaw hyzmatlaryndan peýdalanmak hukugyny ýitirdi. Krizis we konflikt zonalarynda 52 dürli ýurtda işleýän 855 aýal guramanyň we hökümete degişli bolmadyk guramanyň (HDDG) gatnaşmagynda taýýarlanan bu barlag gumanitar kömek pudagyndaky çuňňur krizisiň ölçeglerini görkezýär.

Aýallaryň hukuklary guramalary islegiň artmagy bilen ýapylmak howpy bilen ýüzbe-ýüz bolýar

Bütin dünýäde takmynan 120 million aýal-gyzyň goraga we ynsanperwer kömegine mätäç bir döwürde aýallar guramalarynyň çeşmeleri çalt gutarýar. Gözleglere gatnaşýan döwlete degişli däl guramalaryň 84 göterimi 2025-nji ýylyň başyndan bäri hödürleýän hyzmatlaryna islegiň ep-esli artandygyny habar berýär. Beýleki tarapdan, jemgyýetçilik guramalarynyň 10-dan 9-sy bar bolan çeşmeler bilen bu ägirt zerurlyklary kanagatlandyryp bilmejekdigini aýdýar. Has erbet tarapy, her bäş guramanyň ikisi, maliýe ýetmezçiligi sebäpli indiki ýylyň dowamynda işini doly ýa-da wagtlaýyn bes etmek howpy bilen ýüzbe-ýüz bolýar. Bu kyn döwürde işgärleriň eden gurbanlary ajaýyp; Aýal guramalaryň 65 göterimi işgärleriň hyzmatlaryň kesilmezligi üçin hiç hili töleg almazdan meýletin işleýändigini aýdýarlar. Şeýle-de bolsa, bu ýagdaý işgärleriň arasynda ýadawlyk derejesini 48 göterime çenli ýokarlandyrýar, hyzmatlary alýan aýallaryň we gyzlaryň akyl saglygynyň ýaramazlaşma derejesi 88 göterime ýetýär.

Zorlukly hadysalaryň köpelmegi bilen howpsuz ýerler ýok bolýar

Meýdanda maliýe azaldylmagynyň netijeleri gaty anyk we geň galdyryjy netijelere eýe. Aýal guramalaryň ýarysy, ýüz tutýan aýal-gyzlary ýüz öwürmelidigini ýa-da çeşmeleriň ýoklugy sebäpli uzak garaşmak sanawlaryny döretmelidigini boýun alýar. Jemgyýetçilik guramalaryň 92 göterimi hyzmat edýän sebitlerinde garyplygyň artýandygyny görse-de, 82 göterimi gyzlaryň bilim durmuşyndan aýrylýandygyny nygtaýar. Jedeller bilen baglanyşykly jyns zorlugynyň iki esse köpelmegi, esasanam 2025-nji ýylda aýallaryň gorag mehanizmleriniň gowşamagy bilen ýagdaýy hasam kynlaşdyrýar. Gözlegleriň çäginde guramalaryň 86 göterimi jyns esasly zorlugyň köpelendigini, 62 göterimi zorlugyň pidasy bolan aýallaryň gaçybatalga tapyp biljek howpsuz ýerleriniň ýa-da ýapylandygyny ýa-da mümkinçilikleriniň ep-esli azalandygyny aýdýar.

Krizis sebitlerinde we görünmeýän pidalarda iş togtadyldy

Hasabatda haýran galdyryjy jikme-jiklikler býudjetiň azaldylmagynyň adam ömrüne nähili howp salýandygyny görkezýär. Zorluga sezewar bolan aýalyň gaçybatalga tapyp bilmejekdigi, göwreli aýallaryň esasy saglygy goramak üçin birnäçe kilometr ýöremeli we eneler çagalary üçin azyk kömegini alyp bilmeýändigi gündelik durmuşyň agyryly hakykatyna öwrüldi. Bu krizisiň iň agyr zyýany, ýetmek kyn, konflikt zolaklarynda ýaşaýan we alternatiw goldaw mehanizmlerine eýe bolmadyk amatsyz toparlar; jemgyýetçilik guramalarynyň 63 göterimi bu oba sebitlerinde alyp barýan işlerini azaltmalydygyny habar berýär. Bu ýagdaý diňe bir ynsanperwer kömegini däl, eýsem aýallaryň karar bermek mehanizmlerine we jyns taýdan deňhukuklylyk tagallalaryna hem gatnaşmagyny bozýar. Bäş guramanyň biri aýallaryň ýolbaşçylygyny goldaýan taslamalaryny togtatsa-da, ýarysyndan gowragy karar bermek işlerinde aýallaryň rolunyň azalandygyny aýdýar. BMG-nyň Ynsanperwer kömek guramasynyň başlygy Sofiýa Calltorp halkara jemgyýetçiligine gyssagly çäre görülmese, bu möhüm hökümete degişli bolmadyk guramalaryň uruşlaryň we krizisleriň "görünmeýän pidasy" boljakdygyny duýdurmak bilen durnukly maýa goýumlarynyň ähmiýetine ünsi çekdi.