Gök watanda strategiki hereket: Türkiýe tarapyndan Ege we Ortaýer deňzinde yglan edilen iki sany täze deňiz milli seýilgähi

Türkiye Ege we Ortaýer deňzinde özygtyýarly hukuklaryny berkitmek we töweregindäki deňizleri goramak üçin taryhy ädim ätdi. Afinyda Fethiye-Kaş deňiz milli seýilgähiniň we Demirgazyk Ege deňiz milli seýilgähiniň resmi taýdan resmileşdirilmegi bilen haýran galdyran bu hereket, Ankaranyň Egeý we Ortaýer deňzindäki strategiki dolandyryş çägini giňeldýär. Öňümizdäki döwürde, Prezidentiň karary bilen "Aýratyn ykdysady deňiz zolagyny" yglan etmek ýaly aýratyn ykdysady zolak (EEZ) çäklendirmesi bolmadyk Egeý deňzinde täze tapgyra geçmek meýilleşdirilýär. Prezidente bu ygtyýarlygy berjek kanun taslamasynyň oktýabr aýyndan soň Türkiýäniň Milli mejlisiniň (TBMM) gün tertibine gelmegine garaşylýar.

Mawy Watan serhetleri halkara hukugy bilen giňelýär

Daşary işler ministrliginiň işgärlerinden alnan maglumata görä, Türkiýe ozal Daşky gurşaw, şäherleşme we howanyň üýtgemegi ministrliginiň ýolbaşçylygynda Daşky gurşawy goramak boýunça köp sebitleri bardy. Şeýle-de bolsa, täze yglan edilen iki deňiz milli seýilgähi bilen bu proses has strategiki ölçege geçdi. 2025-nji ýylyň 16-njy aprelinde yglan edilen we ESUNESKO hökümetara okeanografiýa komissiýasy tarapyndan 2025-nji ýylyň 12-nji iýunynda hasaba alnan deňiz giňişligini meýilleşdiriş kartasy 2025-nji ýylyň 2-nji awgustynda deňiz goralýan sebit hökmünde täzelendi. Bu iki seýilgähiň kanuny ýagdaýy 2026-njy ýylyň 16-njy awgustynda doly resmi boldy. Nawigasiýa azatlygyna zyýan bermejek görnüşde meýilleşdirilen bu seýilgähleri dolandyrmak, ýerüsti milli seýilgählerdäki ýaly Oba hojalygy we tokaý ministrliginiň jogapkärçiliginde amala aşyrylar.

Daşary gatnaşyklar çeşmeleri Afiny administrasiýasy tarapyndan 2025-nji ýylda birtaraplaýyn yglan edilen deňiz seýilgähleriniň Türkiye üçin kanuny güýjüniň ýokdugyny nygtaýar. Ankara 2024-nji ýylyň 9-njy aprelinde we 2025-nji ýylyň 21-nji iýulynda Egeý meseleleriniň çäginde özygtyýarlylygy şertnamalar arkaly Gresiýa geçirilmedik adalaryň, adalaryň we gaýalaryň ýagdaýyny kabul etmejekdigini resmi taýdan yglan etdi. Demirgazyk Egeý we Fethiýe-Kaş seýilgähleri, diňe bir territorial suwlarda däl, eýsem territorial suwlaryndan başga deňiz sebitlerinde-de daşky gurşawy goramak meselesinde Türkiýäniň ileri tutýandygyny we tutanýerliligini aýdyň görkezýär.

Afinyda duýduryş jaňlary: "Gök watan" Gresiýanyň metbugatynda alada

Türkiýäniň aýgytly ädimi Gresiýanyň syýasatynda we metbugatynda giň täsir galdyrdy. Gresiýanyň öňdebaryjy gazetlerinden biri bolan Katimerini öz habarlarynda Gresiýanyň Daşary işler ministrliginiň çeşmelerine esaslanyp, beýik deňizleri ýapmak üçin seýilgähleriň döredilmeginiň halkara hukugyna garşydygyny aýtdy. Beýanatda Ankaranyň bu hereketini ähmiýetsizleşdirmek synanyşygy edildi: "Hiç bir döwletiň öz ýurisdiksiýasynyň çäginden daşarda deňiz goralýan ýerleri birtaraplaýyn tertipde döretmäge hukugy ýok. Bu hereket Gresiýanyň kontinental kenar hukuklaryna kanuny täsir etmeýär."

Gresiýanyň metbugatyndan üç maksatly talap we CENTCOM kartasynda TRNC jikme-jigi

Beýleki tarapdan, Gresiýanyň Liberal gazetinde ösüşe has strategiki nukdaýnazardan seredildi we Türkiýanyň bu ädim bilen üç sany esasy maksady amala aşyrandygyny ýazdy. Gazetiň habaryna görä, Ankaranyň ilkinji maksady talaplaryny diňe karta we gepleşik derejesine däl, eýsem döwlet we administratiw tejribe derejesine geçirmek. Ikinji maksat, gözleg, ylmy gözleg we balyk tutmak çäklendirmeleri ýaly administratiw mehanizmleri döretmek arkaly sebitde de-fakto ygtyýarlyk döretmek. Üçünji maksat, mümkin bolan gepleşikler üçin täze we güýçli başlangyç nokady döretmekdir. Beýleki tarapdan, Bank habarlary portaly bu garaşylmadyk ädimiň ikitaraplaýyn gatnaşyklarda täze sowuk şemal öwüsjekdigini we deňizlerdäki deňlemeleriň bulaşyklygyny ýokarlandyrjakdygyny mälim etdi.

Egeýde we Ortaýer deňzinde bu iş dowam edýärkä, ABŞ-nyň Merkezi serkerdeligi (CENTCOM) tarapyndan sosial ulgamlarda paýlaşylan karta Afiny we Nikosiýa ugrunda täze krizise sebäp boldy. CENTCOM tarapyndan paýlaşylan kartada Demirgazyk Kipr Türk Respublikasynyň (TRNC) aç-açan çekilen serhetleri, Türkiýäniň iki döwletli çözgüt tezisini goldaýan möhüm ösüş hökmünde düşündirildi. Bu ýagdaý Gresiýada we Günorta Kipriň Kipr Gresiýasynyň administrasiýasynda uly alada we bulaşyklyk döretdi.