Içerki energiýa çeşmeleriniň ähmiýetini ýokarlandyrmak: Global krizisleriň täsiri

Soňky ýyllarda dünýädäki geosyýasy dartgynlyk energiýa howpsuzlygy meselesini gün tertibine getirdi. Hünärmenleriň pikiriçe, esasanam ABŞ, Ysraýyl bilen Eýranyň arasyndaky dartgynlyk ýurtlaryň energiýa syýasatyny düýpgöter üýtgedip başlady. Şeýle krizisleriň ýurtlaryň içerki energiýa çeşmelerine garaşlylygyny ýokarlandyrýandygy aýdylýar.

Geosyýasy krizisleriň energiýa howpsuzlygyna täsiri

Energetika boýunça analitik Dunlop ösýän ýurtlaryň indi energiýa özgerişlerinde passiw tomaşaçy däldigini we bu ugurda işjeň oýunçy bolandygyny aýtdy. Soňky dört ýylda iki sany gazylyp alynýan ýangyç krizisi, dünýä haryt bazarlaryna garaşlylyk bilen abanýan töwekgelçiligi açyk görkezdi. Bu ýagdaý, ykdysady ösüşi durnukly etmek üçin içerki we arassa energiýa çeşmelerine ýüzlenmegiň ähmiýetini artdyrdy. Bu üýtgeşiklik, arassa energiýa tiz geçýän ýurtlara uzak möhletleýin ykdysady ösüşi goldamakda artykmaçlyk gazanmaga mümkinçilik berýär. Wýetnam, Meksika, Günorta Afrika we Hindistan ýaly ösýän ýurtlaryň köpüsi, gün energiýasynyň elektrik öndürmekdäki paýy boýunça ABŞ-dan öňe geçýär. Şeýlelik bilen, adaty gazylyp alynýan ýangyçlara esaslanýan ösüş modeliniň dogrulygy sorag astyna alynýar. Häzirki wagtda ýel we gün energiýasy Türkiýanyň energiýa zerurlyklarynyň bäşden birinden gowragyny kanagatlandyrýar. Bu ösüş Türkiýeni Eastakyn Gündogarda, Kawkazda we Merkezi Aziýada bu derejä ýeten ýeke-täk ýurt edýär. Bu özgerişlik Türkiýe gazylyp alynýan ýangyç importyndan milliardlarça dollar tygşytlamaga kömek edýär we beýleki ösýän ýurtlar üçin görelde bolup durýar. Elektrik öndürmekde kömüriň paýy taryhda ilkinji gezek 40 göterimden aşaklap, taryhy öwrülişik döretdi. Bu üýtgeşmäniň hereketlendiriji güýji hökmünde görülýän gün energiýasy geçen ýyl 30 göterim ösdi we täze elektrik öndürmek kuwwatynyň esasy bölegini emele getirdi. Batareýalar elýeterli bolup, gün energiýasyny diňe güneşli wagtlarda däl, eýsem günüň islendik wagtynda ulanmaga mümkinçilik berýär. Bu, gün energiýasyny köp bazarda gazylyp alynýan ýangyçlara hakyky alternatiwa öwürýär.

Täzelenip bilýän energiýa taslamalaryna päsgelçilikler

Dunlop köp ýurtda gaýtadan dikeldilýän energiýa taslamalarynyň maýa goýumlary we kadalaşdyryjy amallar sebäpli birnäçe ýyllap yza süýşürilýändigini görkezýär. Tehnologiýalar taýýar we maýa goýumlary bar bolsa-da, toruň haýal tizligi we rugsat beriş amallary bu taslamalaryň durmuşa geçirilmeginiň öňüni alýar. Hökümetler üçin global arassa energiýa öwrülişigini çaltlaşdyrmak meselesinde bu meseläni gyssagly görkezmek möhümdir.

Netijede, global geosyýasy krizisler we ýangyç garaşlylygy sebäpli ýüze çykýan töwekgelçilikler sebäpli içerki we täzelenip bilýän energiýa çeşmeleriniň ähmiýeti günsaýyn artýar. Energyurtlaryň energiýa syýasatlarynda amala aşyrjak strategiki üýtgeşmeleri geljekdäki energiýa howpsuzlygy taýdan aýgytly bolar.