Kipr parahatçylyk operasiýasyny nyşana alýan Europeanewropa Parlamentiniň skandal karary: Türkiye we TRNC-den gödek reaksiýa!

Kipr Parahatçylyk Operasiýasynyň ýyl dönüminden öň Europeanewropa Parlamenti (EP) taryhy faktlary ýoýýan skandal karar bilen gün tertibine geldi. EP Aýallaryň Hukuklary we Jyns Deňligi (FEMM) komiteti tarapyndan taýýarlanan we Gresiýanyň deputaty Eleonora Meleti tarapyndan taýýarlanan "1974-nji ýylda Kipr aýal-gyzlaryna interwensiýanyň täsiri" atly teklip Strasburgda geçirilen EP Baş Assambleýasynda ses berildi. 2026-njy ýylyň 8-nji iýulynda geçirilen ses berişlikde kanun taslamasy 575 ses bilen, 33 ses we 43 ses bermekden saklandy. Bu kabul edilen karar taslamasy bilen, 1974-nji ýyldaky operasiýa wagtynda türk esgerleriniň pidasy bolan grek aýal-gyzlary AP tarapyndan resmi taýdan "jenaýatyň pidasy" hökmünde kesgitlenildi. Türkiýäniň we Demirgazyk Kipr Türkiýe Respublikasynyň (TRNC) kararyna gaty berk garşylyk görkezildi.

Diplomatik tegeleklerden taryhy faktlary ýoýmak kararyna garşylyk

Bu ikitaraplaýyn karara baha berip, pensiýa çykan ilçi Onur Öymen, AP-nyň çemeleşmesiniň taryhy faktlara laýyk gelmeýändigini aýtdy. Öymen, 1974-nji ýylda bolup geçen wakalaryň ynsanperwerlik täsirini öwrenýän bir gurluşyň, şol döwürde grek toparlarynyň eden gyrgynçylygyny äsgermezlik edip bilmejekdigini aýtdy. Öymen 1974-nji ýylyň awgust aýynda Kipr türklerine, esasanam Muratağa, Atlar, Sandallar we Taşkent obalaryna garşy köpçülikleýin gyrgynçylyga ünsi çekip, günäkärlenýänleriň hiç biriniň jezalandyrylmandygyny ýatlatdy. Öýmen, Türkiýäniň tezislerini ähli diplomatik we hukuk platformalarynda AP-nyň bu birtaraplaýyn garaýşyna garşy goramalydygyny aýtdy.

Pensiýa çykan ilçi Faruk Loğoglu theewropa Bileleşiginiň Türkiýe we Kipr baradaky şeýle ikitaraplaýyn kararlaryna öwrenişendigimizi aýtdy we bu kararyň çynlakaý kabul edilmeginiň kanuny ähmiýetiniň ýokdugyny aýtdy. Loğoğlu, Gresiýanyň we Günorta Kipriň Gresiýanyň administrasiýasynyň (GCASC) täsiri astyndaky AP-nyň beýle aýyplamalar bilen hiç ýere baryp bilmejekdigini, Türkiýe bilen HHR-iň dogruçyl pozisiýasyny saklamagyny we dünýä ýüzünde tutanýerliligini yglan etmelidigini aýtdy.

TRNC we Ankaranyň bilelikdäki pozisiýasy: "Bu karar güýji ýok"

TRNC-nyň prezidenti Pewropa Bileleşiginiň kararyny berk ýazgardy we parlamentiň Kipr meselesine tarap tutýan garaýşyny ýene bir gezek tassyklandygyny habar berdi. Beýanatda şeýle prowokatiw ädimleriň barlyşygyň we adadaky ynam atmosferasyna uly zeper ýetirendigi aýdyldy. Kararyň taryhy täzeden ýazmak synanyşygydygy we birtaraplaýyn proses arkaly amala aşyrylandygy we AP-nyň abraýyna we abraýyna zyýan ýetirendigi aýdyldy. TRNC Daşary işler ministrligi, şeýle hem, TRNC respublikan mejlisindäki zenan deputatlaryň ses berişlikden öň AP FEMM komitetiniň prezidentine hat iberendigini we faktlary habar berendigini, ýöne bu döredijilikli tagallalara ähmiýet berilmändigini habar berdi. Ministrlik Kipr türk halkynyň hukuklaryny äsgermezlik edýän bu kararyň olar üçin "güýjüniň ýokdugyny" mälim etdi.

Türk tarapyň reaksiýalary hem göç ýaly ösdi. Wise-prezident Cevdet Yyllmaz Nikos Sampson agdarlyşygy we EOKA toparlarynyň eden wagşylyklaryny ýatdan çykarmaýandyklaryny mälim etdi we karary ykrar etmeýändiklerini aýtdy. AK partiýasynyň metbugat sekretary Ömer Çelik bu karary Türk medaragly Güýçlerine garşy töhmet hökmünde häsiýetlendirdi we Aragatnaşyk müdiri Burhanettin Duran Kipr türk halkynyň kanuny hukuklaryna gönükdirilen bu syýasy kararyň hiç hili ähmiýetiniň ýokdugyny aýtdy.

Bu yssy wakalaryň dowamynda TRNC-de gynandyryjy saglyk ösüşi bolup geçdi. TRNC lideri Tufan Erhürman, Nikosiýadaky köne prezident binasyna gatnaşan bir programmasy wagtynda döş agyrylaryndan we sowuk derlerden zeýrenen hassahana ýerleşdirildi. Pes gan basyşy sebäpli kesellemegi ýüregine düwen Erhürmanyň anyk angiografiýasynyň bardygyny we seresaplylyk maksady bilen gözegçilikde saklanýandygy mälim edildi.

Hasabatçy Eleonora Meleti we AP-iň "12 ýyldyz" gapma-garşylygy

Karar taslamasynyň ady, hasabatçy Eleonora Meleti 2024-nji ýylda Gresiýanyň dolandyryjy partiýasy "Täze demokratiýa" tarapyndan Europeanewropa Parlamentine saýlandy. Syýasatdan öň ençeme ýyllap teleýaýlym alyp baryjy we journalisturnalist bolup işlän Meleti, Aýallaryň hukuklary we jyns deňligi (FEMM), iş we durmuş meseleleri (EMPL) we Medeniýet we bilim (CULT) komitetlerinde işjeň rol oýnaýar.

Parliamentewropa Parlamentiniň we Unionewropa Bileleşiginiň resmi baýdagynda taryhy hakykatlara ähmiýet bermän ikitaraplaýyn karar beren 12 ýyldyz bar. Gök fonda ýerleşdirilen bu 12 ýyldyz agza ýurtlaryň sanyny görkezmeýär; Kämilligi, agzybirligi we bitewiligi alamatlandyrýar. Şeýle-de bolsa, Pewropa Bileleşiginiň Kipr meselesi boýunça kabul eden bu soňky ikitaraplaýyn karary, bu gymmatlyklaryň we wekilçilik edýändigini öňe sürýän bitaraplyk ýörelgesiniň äsgerilmeýändigini ýene bir gezek açýar.