Mega El Nino gelýär: Türkiye üçin taryhy ýagyş duýduryşy we bentlerdäki iň soňky ýagdaý

Türkiye global klimat ulgamlaryndaky düýpli üýtgeşmeleriň täsiri sebäpli taryhy ýagyşly döwre girmäge taýynlanýar. Türk Ylymlar akademiýasy (TÜBA) Daşky gurşaw, biodürlüligi we howanyň üýtgemegi boýunça iş toparynyň agzasy Prof. Doktor Doğan asaşar 2026-njy ýylyň birinji ýarymynda tutuş ýurtda ýagyş ýagyşlarynyň bozulandygyny mälim etdi we "Mega El Nino" atly ullakan meteorologiki hadysanyň 2027-nji ýylda gapyda durandygyny mälim etdi. Soňky gezek 1877-nji ýylda bolup geçendigi çak edilýän bu seýrek tebigy hadysanyň Türkiýä bol ýagyş garaşmagyna garaşylýar.

Super El Ninodan Mega El Nino çenli: Howanyň temperaturasynyň we ygalyň deňagramlylygy nähili üýtgeýär?

Prof. El Ninonyň okean suwlarynyň gyzmagy bilen gönüden-göni baglanyşyklydygyny mälim etdi. Doktor Doğan asaşar klassifikasiýanyň bu ýylylyk derejesine görä edilendigini aýtdy. Theylylyk 1 dereje töwereginde galsa, "adaty El Nino", 1 bilen 2 dereje arasynda ýüze çyksa, "Super El Nino", 2 derejeden ýokary bolsa "Mega El Nino" diýilýändigini aýtdy. Soňky gezek 1877-nji ýylda görlen Mega El Niño döwründe meteorologiýa stansiýalarynyň ýoklugy sebäpli täsirleri takyk ölçäp bolmaýandygyny, ýöne Hytaý we Hindistan şol döwürde uly gurakçylygyň bolandygyny ýatlatdy.

2023-nji ýylda Super El Nino döwründe ashaşar Türkiýedäki temperaturanyň möwsümleýin kadalardan 1-2 dereje ýokarlanandygyny we ýagyşyň 12 göterim ýokarlandygyny aýtdy we ýakyn wagtda Mega El Ninonyň täsirleriniň has uly boljakdygyny aýtdy. Bütindünýä Meteorologiýa Guramasynyň aprel aýyndan bäri eden duýduryşlarynda bu ähtimallygyň 40 göterimden 90 göterime ýetendigi görkezildi. Ashaşar oktýabryň ikinji ýarymyndan başlap bol ýagyşyň boljakdygyny habar berýär we gyş aýlarynyň yssy boljakdygyny çaklaýar.

Prof. Türkiye gurakçylyk döwrüni yzda galdyrandygyny we tebigatyň öz deňagramlylygynda yzygiderli bir sikline girendigini mälim etdi. Doktor araşar, ýakyn on ýylda azyndan ýedi-sekiz ýyl ýagyşyň ortaça ýokary boljakdygyny çaklaýar. Şu nukdaýnazardan, 2035-nji ýyla çenli Türkiýede suw ýetmezçiliginiň bolmazlygyny aýtdy.

Izmirdäki bentleriň ýaşaýyş derejesine salgylanyp, ashaşar şäheriň esasy suw çeşmesi bolan Tahtaly bendiniň häzirki wagtda suwuň 46 göterimini, Gördes bendiniň 30 göterim suwunyň bardygyny we bu nyrhlaryň ýakyn wagtda 70-80 göterime ýetip biljekdigini aýtdy. Şeýle-de bolsa, bentler doly bolsa-da, suw sarp etmekde aşa tygşytly bolmalydygyny belläp, "Suw bar bolsa döwlet bar; suw gutaran güni döwlet hem gutarýar" diýip duýduryş berdi.

Infrastruktura we ýykylmak howpy: Izmir üçin möhüm duýduryşlar

Prof şeýle hem güýçli ýagyş sebäpli getirilýän infrastruktura töwekgelçiligi barada durup geçdi. Doktor Doğan asaşar, esasanam Izmir şäheri üçin möhüm duýduryş berdi. Bilermen, Izmiriň doldurylan topraklarda gurlandygy sebäpli ýykylan şäherdigini aýtdy; Alsancak, Basmane, Karşýyaka we Bostanly ýaly sebitleriň geçmişde deňizdigini ýatlatdy.