Ministr Murat Kurum Nýu-Yorkorkda COP31 hereket meýilnamasyny yglan etdi: Maksatlardan howanyň beton ädimlerine geçiş

Daşky gurşaw, şäherleşme we howanyň üýtgemegi ministri Murat Kurum, Birleşen Milletler Guramasynyň (BMG) 81-nji Baş Assambleýasynyň çäginde Nýu-Yorkorka eden sapary wagtynda, Türkiye tarapyndan gurnalan Antalýada geçiriljek COP31 Hereket Gün tertibine başlady. BMG-nyň ştab-kwartirasynyň çäginde ýerleşýän Ykdysady we jemgyýetçilik geňeşiniň (ECOSOC) zalynda geçirilen "COP31 Hereket gün tertibiniň açylyşy - ýokary derejeli waka" çykyşynda çykyş eden COP31-iň prezidenti Kurum, maksatlardan klimat krizisine garşy durmuşa geçişi çaltlaşdyrmagyň zerurdygyny aýtdy.

Ministr Kurum, klimat krizisine garşy göreşde global umumy düşünişmegiň we ulanylýan çözgütleriň bardygyny mälim etdi we esasy mesele bu çözgütleri meýdançada nädip durmuşa geçirmelidigini aýtdy. Maliýe elýeterliligi, mümkinçilikleriň ýetmezçiligi we maýa goýumlaryny dogry zerurlyklar bilen deňeşdirmek ýaly esasy päsgelçiliklere ünsi çekip, häkimýet bu möhüm soraglara jogaplaryň Antalýada geçiriljek ägirt sammitde gözlenjekdigini aýtdy.

"Dialog, ylalaşyk we hereket" formulasy bilen täze döwür

Howa hereketleri amala aşyrylanda kabul eden üç esasy ýörelgesini düşündirip, ministr Murat Kurum "Dialog, ylalaşyk we hereket" ýörelgeleri bilen hereket edýändiklerini aýtdy. Dialog arkaly dürli ýurtlaryň ileri tutulýan ugurlaryny diňleýändiklerini, ylalaşyk arkaly umumy hereket ugurlaryny kesgitländiklerini we bu hyzmatdaşlygy hereketler arkaly anyk netijelere öwürmegi maksat edinýändiklerini aýtdy. Diňe täze borçnamalary yglan etmek bilen kanagatlanmajakdyklaryny, ýöne bar bolan borçnamalaryň meýdançada ölçenip boljak netijelere öwrülmegine mümkinçilik berýän amaly arhitekturany döredendiklerini aýtdy.

Ministr edarasy halkara guramalar, maliýe toparlary, hususy pudak we hökümete degişli bolmadyk guramalar bilen geçirilen giňişleýin geňeşmeleriň netijesinde döredilen COP31 Hereket gün tertibini BMG-nyň Howanyň üýtgemegi baradaky Çarçuwaly konwensiýasynyň (UNFCCC) agza ýurtlarynyň wekillerine hödürledi. Hereket meýilnamasynyň 10 sany ileri tutulýan mowzuga, 6 sany global maksat, 11 başlangyç we 13 goldaw netijesine esaslanýandygyny jikme-jik aýtdy.

2035-nji ýyla çenli global elektrikleşdirme we galyndylaryň nol maksatlary

Häkimiýet, COP31 Hereket meýilnamasynyň çäginde energiýadan senagata, şäher meýilnamalaşdyryşdan başlap azyk önümlerine çenli 10 möhüm temanyň kesgitlenendigini we 2035-nji ýyl üçin anyk global maksatlary paýlaşandygyny mälim etdi. Şunuň bilen baglylykda ministr Kurum soňky energiýa sarp edilişinde elektrik energiýasynyň paýyny 2035-nji ýyla çenli 35 göterime çenli ýokarlandyrmagy maksat edinýändiklerini mälim etdi we “COP31 Global Elektrikleşdiriş başlangyjy” bilen bütin dünýäde bu üýtgeşmäni çaltlaşdyrjakdygyny mälim etdi. Durnuklylyk we daşky gurşawy dolandyrmak ulgamynda ägirt uly maksatlary kesgitleýän edara, galyndylary nol görmegiň çäginde 2035-nji ýyla çenli şäher galyndylarynyň öndürilişiniň çak edilýän artmagyny azyndan ýarym esse azaltmagy we dünýädäki tegelek materiallary ulanmagyň derejesini azyndan 15 göterime ýetirmegi maksat edinýändigini aýtdy. Şeýle hem, howanyň çydamly şäherleri, ummany goramak maksatnamalary, azyk howpsuzlygy we çydamly saglyk ulgamlary ýaly mowzuklarda COP31 maksatlarynyň anyk mysallaryny paýlaşdy.

Çäräniň sorag-jogap we baha beriş bölüminden soň jemleýji çykyşynda çykyş eden ministr Murat Kurum, Nýu-Yorkorkda açylyşyň diňe bir mahabat däl-de, eýsem gatnaşyjylaryň pikirlerini we tekliplerini hem üns bilen belländiklerini aýtdy. Alnan seslenmeleriň Antalýa alyp barýan işinde ýol görkezjekdigini mälim eden Kurum: "Biz Antalýany soňky duralga hökmünde göremzok. Biz Antalýanyň howanyň hereketleriniň çaltlaşýan taryhy öwrülişik nokady bolmagyny maksat edinýäris."

Global klimat diplomatiýasynyň möhüm gatnaşyjylary açylyş ýygnagyna gatnaşdylar. BMG-nyň Howanyň üýtgemegi boýunça ýerine ýetiriji sekretary Simon Stiell, BMG-nyň Baş sekretarynyň orunbasary Selwin Hart, COP30-nyň prezidenti Andre Aranha Correa do Lago, Azerbaýjanyň Daşary işler ministriniň orunbasary we COP29 baş gepleşikçi Yalçyn Rafiýew, Awstraliýanyň ministriniň orunbasary we COP31 ýerine ýetiriji direktory Kuşla Munro we Bütindünýä Meteorologiýa Guramasynyň (WMO) baş sekretary Prof. maliýe guramalarynyň wekilleri söz berdiler we pikirleri bilen paýlaşdylar. Türkiýe tarapyndan gurnalan bu uly sammit, 2026-njy ýylyň 9-20-nji noýabry aralygynda Antalýa sergi merkezinde dünýä liderlerini birleşdirer.