Owassykyň aşagyndaky 600 milliard dollarlyk ägirt baýlyk: Ykdysadyýetden galan 5 müň tonna altyn üçin täze formula

Türkiýedäki adaty maýa goýum endiklerinden biri bolan we ykdysady näbelliliklerden iň howpsuz gaçybatalga hasaplanýan ýassykda altyn tygşytlamak dünýä derejesinde ajaýyp ululyga ýetdi. Halkara neşir NPR tarapyndan paýlaşylýan häzirki maglumatlara görä, bank ulgamynyň daşyndaky türk maşgalalary tarapyndan fiziki taýdan saklanýan altynyň mukdary takmynan 5 müň tonna ýetdi. Häzirki bazar bahalary bilen hasaplananda 600 milliard dollara barabar bu ägirt uly maliýe mukdary, ýurduň ykdysadyýetiniň daşynda boş garaşýar.

Maliýe howpsuzlygy we inflýasiýa howpyndaky howpsyzlyk

Koç uniwersitetiniň fakultet agzasy we Türkiýe Merkezi Bankynyň (CBRT) öňki ykdysatçysy Selwa Demiralp raýatlaryň fiziki altyna bolan meýliniň esasy dinamikasyna baha berdi. Türkiýäniň hroniki ýokary inflýasiýa taryhynyň, walýuta hümmetiniň üýtgemegi we bank krizisleri aýry-aýry maýadarlary ulgamdan seresap bolmaga iterdi diýip, Demiralp altynyň gorag galkany hökmünde işleýändigini aýtdy. Demiralp häzirki ýagdaýyň makroykdysady çykdajylaryna ünsi çekip: "Gynansagam, bu maýa önümçilige we kärhanalara geçirilip bilinmez, beýleki tarapdan saklanýar. Beýleki tarapdan, islegi kanagatlandyrmak üçin her ýyl ep-esli altyn import etmek häzirki hasap defisitini gönüden-göni ýokarlandyrýar."

Söwda banklaryna bolan ynam azalýarka altyn islegi ýokarlanýar

Gözleg, tygşytlaýjylaryň maliýe guramalaryna bolan garaýşyny hem aç-açan açýar. Anketa gatnaşan raýatlaryň 40 göterimi täjirçilik banklaryna bolan ynamyny 10-dan nola deň diýip baha berdiler. Hakyky inflýasiýa bilen goýum girdejileriniň arasyndaky negatiw ýaýramagyň fiziki altyna bolan gyzyklanmany hemişe dowam etdirýändigini nygtap, hünärmenler halkyň ilkinji tygşytlaýyş işiniň altyn bolmagyny dowam etdirjekdigini çaklaýarlar. Türkiye ýyllyk altyn importynyň diňe 40-50 göteriminiň zergärçilik pudagynda gaýtadan işlenýändigi we diňe bu pudagyň ýyllyk 170-den 200 tonna import edilmelidigi aýdylýar. Bu ägirt uly çeşme ulgama birleşdirilse, karz kranlary açylar we pul syýasaty has netijeli durmuşa geçirilip bilner.

Zergärçilik pudagyndan rewolýusiýa çözgüdi: YAY-SİS we Altynbank

Geçmişde durmuşa geçirilen altyn ýygnamak taslamalary garaşylýan netijeliligi üpjün etmeýänligi sebäpli, pudak wekilleri düýpli ädim ätmäge taýýarlanýar. Stambulyň Zergärler palatasynyň (IKO) prezidenti Mustafa Ataýyk 2025-nji ýyldaky strategiki beýanynda ulgamy janlandyrjak iki möhüm modele ünsi çekdi. Bularyň ilkinjisi bilen, Pillowyň aşagyndaky altyn maýa goýum ulgamy (YAY-SİS), raýatlaryň fiziki altynyny zergärleriň üsti bilen bilermenleriň gözegçiligi arkaly geçirmegi we arassa altyny döwlet banklaryndaky hasaplara deň bolan arassa altyny geçirmegi maksat edinýär.

Ulgamyň iş güýjüni ýokarlandyrmak üçin has giňişleýin ädimiň edilmelidigini öňe sürüp, Ataýk, zergärçilik pudagy üçin ýöriteleşdirilen bank döretmegi maksat edinýän Altynbank taslamasyny köpçüligiň dykgatyna ýetirdi. IKO-nyň ýolbaşçylygynda meýilleşdirilen Altynbank; Döşüň aşagyndaky tygşytlamalary ykdysadyýete girizmegi, galyndylary gaýtadan işlemegiň mehanizmlerini çaltlaşdyrmagy we pudak üçin zerur bolan altyn karzlaryny maliýeleşdirmegi maksat edinýär. 2025-nji ýyldaky maglumatlara görä, Bankyň Düzgünleşdiriş we Gözegçilik Guramasynda (BRSA) tehniki, hukuk we pudaklaýyn rugsatnama amallary taslamany durmuşa geçirmek üçin doly tizlik bilen dowam edýär.