Trumpyň Eýran we Eastakyn Gündogar syýasatlary: G7 sammitinde möhüm beýannamalar

Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň prezidenti, Donald Trump , Fransiýanyň Ewian-les-Bains -de geçirilen G7 liderler sammiti çäginde eden çykyşynda Eýran bilen bolan dartgynlyk, Eastakyn Gündogardaky ýagdaý we Hindistan bilen gatnaşyklar barada möhüm baha berdi. Hindistanyň premýer-ministri Narendra Modi bilen geçirilen metbugat ýygnagynda Trump Eýranyň ballistik raketalara eýe bolmagynyň ony biynjalyk etmejekdigini aýtdy. Esasanam Eýranyň Ynkylap goragçylary goşunynyň Kuds güýçleriniň serkerdesi general Kassem Soleýmaniniň ýok edilmegi bilen bu dartgynlygyň hasam güýçlenendigini aýtdy. Bu wakanyň Eastakyn Gündogarda soňky 50 ýylda bolup geçen iň uly wakalardan biridigini aýdan Trump, Soleimani zyýansyzlandyrylandan soň Eýranyň başga bir ýurda öwrülendigini öňe sürdi.

Bilelikdäki Hereketli Hereket meýilnamasy we ABŞ-Eýran Ylalaşygy

Bilelikdäki Hereketli Meýilnamany (JCPOA) gol çeken ABŞ-nyň Bilelikdäki Bilelikdäki Ylalaşygy. -diýdi. Trump şertnamany ýatyrandygyny we B-2 bombaçylaryny ulanyp ýene-de saklandygyny aýtdy. Şeýle hem, ABŞ bilen Eýranyň arasynda baglaşylan şertnamanyň berk resminamadygyny we diňe iki abzasly tekst däldigini aýtdy.

Eýranyň harby güýji we ABŞ-nyň strategiýasy

Trump Eýranyň deňiz we howa güýçleriniň esasan bitaraplaşdyrylandygyny öňe sürdi. Ol Eýranyň ýokary derejeli ýolbaşçylarynyň öldürilendigini we Tähran administrasiýasynyň şertnama baglaşmaga taýýardygyny öňe sürdi. ABŞ goşunynyň dünýäniň iň güýçli harby güýçidigini öňe süren Trump, Wenesuelany mysal getirdi we bu ýurt bilen gatnaşyklaryň bary-ýogy 48 minutda üýtgändigini aýtdy. Urşuň bahasyny 40 gezek yzyna alandyklaryny we millionlarça barrel nebit gazandyklaryny aýtdy.

Hindistan bilen güýçli gatnaşyklar we energiýa söwdasy

Premýer-ministr Modiniň ýolbaşçylygy dowam edýänçä Hindistanyň rolunyň artjakdygyny mälim etdi. Energetika söwdasy boýunça Hindistan bilen gatnaşyklaryň gowydygyny mälim eden Trump, iki ýurduň arasyndaky gatnaşyklaryň öňküsinden has ýakyndygyny aýtdy.

Russiýa we Ukraina urşy barada gepleşikler

Trump Ukrainanyň prezidenti Wolodimir Zelenskiy we Russiýanyň prezidenti Wladimir Putin bilen duşuşandygyny aýtdy. Russiýa-Ukraina söweşini bes etmek isleýändigini mälim eden Trump, aňsat bolar öýdýärin, ýöne ýagdaýyň garaşyşy ýaly bolmady. Zelenskiý bilen Putiniň biri-birini halamaýandygyny, bu ýagdaýyň prosesi kynlaşdyrýandygyny aýtdy.

Ysraýyla we Eastakyn Gündogar Parahatçylygyna baha bermek

Trump Ysraýylyň özüni gorap biljekdigini, ýöne seresap bolmalydygyny aýtdy. Ysraýylyň premýer-ministri Benýamin Netanýahunyň Liwana garşy hüjümlerini dogry tapmandygyny aýtdy. Ysraýylyň Hizbullaha garşy has gowy garaýşynyň bolup biljekdigini öňe süren Trump, Beýrutdaky hüjümi zerur däl diýip hasaplaýandygyny aýtdy.

Trump şeýle hem Eýran bilen baglaşylan şertnamanyň düýp manysynyň 'Hormuz bogazyny açmak' we 'Eýranyň ýadro ýaragynyň ýoklugyny üpjün etmek' bolandygyny aýtdy. Bu meselelerde üstünlik gazandyklaryny öňe sürüp, şertnamanyň üstünlikli durmuşa geçiriljekdigine umyt bildirdi. Ybraýym şertnamasynyň giňeldilmegi we Saud Arabystanynyň bu şertnama gatnaşmagy barada durup geçen Trump, munuň sebitdäki beýleki ýurtlary hem höweslendirjekdigini aýtdy. Bu serişdeleriň Eýrana degişlidigini we käbir sebäplere görä doňdurylandygyny aýtdy. Eýran şertnamany ýerine ýetirse bu puluň yzyna gaýtarylyp bilinjekdigini aýtdy. Trump, Eýrana garşy sanksiýalaryň Tähranyň şertnamanyň ýerine ýetirilmegine baglydygyny aýtdy.

Hytaýyň we Russiýanyň roly we sag bolsun habarlary

Trump Eýrana bitarap garaýyşlary üçin Hytaý we Russiýa minnetdarlyk bildirdi. Hytaýyň Eýrana ýarag ibermändigini aýratyn garşylaýandygyny aýtdy. Şeýle hem, Siriýadaky wakalardan kanagatlanýandygyny we Ahmed Şaranyň prezident hökmünde alyp barýan işine ýokary baha berendigini aýtdy.

Netije we geljekdäki ösüşler

Trumpyň Eýran bilen şertnama gol çekilmeginiň gysga wagtda amala aşyryljakdygy baradaky beýany geljekki diplomatik gatnaşyklaryň ugruny kesgitleýän möhüm ädim hasaplanýar. Hormuz bogazyny açyk saklamak we Eýranyň ýadro ýaragyny ösdürmezligi baradaky şertnama Eastakyn Gündogarda hemişelik parahatçylyga ýol açyp biler. Şeýle-de bolsa, ylalaşyk ýerine ýetirilmese, Eýrana garşy harby gatyşmagyň stoluň üstünde durýandygyny, taraplaryň arasyndaky dartgynlygyň doly gutarmaýandygyny görkezdi.