Türk intellektual durmuşynyň ilkinji ady Ziýa Gökalp aradan çykmagynyň 102 ýyllygy mynasybetli ýatlanýar

Türk pikiriniň, medeniýetiniň we syýasatynyň taryhynyň möhüm şahsyýetlerinden biri bolan Ziýa Gökalp 1924-nji ýylyň 25-nji oktýabrynda Stambulda aradan çykmagynyň 102 ýyllygy mynasybetli bellenilýär. 1876-njy ýylyň 23-nji martynda Diýarbakyrda doglan Gökalp ömrüniň dowamynda türk dilini ýönekeýleşdirmek, türk dilini öwrenmek we türk dilini ösdürmek üçin öňdebaryjy işleri amala aşyrdy.

Ziýa Gökalpyň pikirler dünýäsi nähili emele geldi?

Mehmet Ziýa Gökalp bilim durmuşyny Diýarbakyrda başlady we daýysy Hajy Hüseýin Hasib Efendiden alan Gündogar ylymlary we pelsepe kurslary bilen intellektual infrastrukturasyny döretdi. Bileleşik we Ösüş komitetiniň içindäki syýasy işleri, Saloniki şäherindäki "Paş ruçkalar" hereketi we Darülfünundaky sosiologiýa kurslary türkizm ideýasyny tertipleşdirmekde täsirli boldy. "Türkleşdirmek, Yslamlaşdyrmak, Döwrebaplaşdyrmak" we "Türkizmiň ýörelgeleri" ýaly eserlerinde medeniýet bilen siwilizasiýanyň arasyndaky tapawutlara ünsi jemläp milli şahsyýetiň goralmalydygyny öňe sürdi.

Hatyra çäreleriniň çäginde haýsy eser sahnalaşdyryldy?

Ziýa Gökalpyň doglan gününiň 150 ýyllygy mynasybetli 2026-njy ýylda "Ziýa Gökalp ýatlama ýyly" diýlip yglan edilmeginiň bir bölegi hökmünde akyldaryň durmuşy barada "Asmanda ýazylan Alp" atly teatr oýny sahnalaşdyrylýar. Derýa Özer tarapyndan ýazylan we Jem Sel re directedissýorlyk eden bu oýun, Döwlet teatrlary, TURKSOY we usunus Emre instituty bilen hyzmatdaşlykda Ankara döwlet teatrynyň suratkeşi Murat Kesimiň baş roly bilen Balkanda tomaşaçylara hödürlendi. Gezelençiň çäginde Demirgazyk Makedoniýanyň Gostivar we Skopje şäherlerinde we Kosowanyň Prizren şäherinde ekranlaşdyryş geçirildi.

Diýarbakyrda dünýä inen Ziýa Gökalp bilimini we syýasy işini Stambulda dowam etdirdi we Maltada sürgün ýaly köp kynçylyklary başdan geçirdi, 1924-nji ýylyň 25-nji oktýabrynda Fransuz keselhanasynda aradan çykdy we 1924-nji ýylyň 14-nji oktýabrynda keselhana ýerleşdirildi we Soltan Mahmutyň mazarynda jaýlandy. Häzirki wagtda awtoryň pikirleri akademiki gözlegler we teatr ýaly çeperçilik çäreleri arkaly uly tomaşaçylara ýetirilmegini dowam etdirýär.

Türkiýedäki intellektual durmuşy emele getirýän atlary ýatlamak we eserlerini täze nesillere geçirmek prosesi degişli döwlet edaralarynyň we medeni guramalaryň utgaşdyrylmagy bilen amala aşyrylýar. Ziýa Gökalpyň eserleri we terjimehaly barada jikme-jik maglumat almak isleýän okyjylar, kitaphananyň arhiwlerini, uniwersitet neşirlerini we usunus Emre instituty ýaly edaralaryň sanly çeşmelerini gözden geçirip bilerler.

Netije

Ziýa Gökalpyň durmuşy we pikirleri türk döwrebaplaşdyryş işiniň esasyny düzýär. Dil, medeniýet we milli özboluşlylyk boýunça döreden teoriýalary diňe bir ýaşan döwrüne däl, eýsem respublikadan soň türk pikir gurluşyna-da uly täsir edipdir.

Göz öňünde tutulýan hatyralama çäreleri akyldaryň mirasynyň diňe kitaplarda galman, eýsem teatr ýaly sungat pudaklary arkaly häzirki dilde terjime edilmegi bilen sosial ýatda saklanyp biljekdigini görkezýär.

Mümkin täsirler

Gökalpyň ideýalaryny teatr ýaly sungatlar arkaly Balkanlarda sahnalaşdyrmak Türkiýanyň medeni diplomatiýasyna goşant goşup biler. Şeýle wakalar umumy taryhy we medeni gatnaşyklary berkitmäge kömek edip biler.

Mundan başga-da, 2026-njy ýyly "Ziýa Gökalp ýatlama ýyly" diýip yglan etmek ýaş nesilleri türk sosiologiýasy we edebiýaty boýunça has köp gözleg geçirmäge we akademiki okuwlaryň köpelmegine sebäp bolup biler.