Türkiýäniň energiýa üýtgemeginde uly mümkinçilik: 120 GW üçekdäki Gün potensialy elektrik isleginiň 45 göterimini kanagatlandyryp biler

Türkiýanyň täzelenip bilýän energiýa görüşinde öwrülişik nokady bolup biljek üçekdäki gün energiýasynyň (SPP) potensialy haýran galdyrýar. Iň soňky seljerme görä, ýurtdaky binalaryň üçeklerinde takmynan 120 gigawatlyk gün fotoelektrik (PV) gurnama kuwwaty bar. Bu ägirt uly potensial doly durmuşa geçirilse, Türkiýäniň umumy elektrik energiýasynyň 45 göterimini diňe üçeklerde öndürilen arassa energiýadan kanagatlandyryp boljakdygy hasaplanýar.

Halkara Energetika Guramasy (IEA) tarapyndan neşir edilen "Türkiýe Energetika Syýasatlarynyň Hasabaty" hasabatynyň maglumatlaryna görä, üçekdäki gün energiýasynyň giňden ulanylmagy diňe bir ekologiýa taýdan arassa ädim däl, eýsem energiýa ulgamynyň merkezleşdirilen gurluşyny hem azaldar we önümçiligi bazada ýaýradýar. Bu model, döwletiň energiýa önümçiligine subsidiýa ýüküni ýeňilleşdirýän hem bolsa, sarp edijilere has tygşytly şertlerde öz elektrik energiýasyny öndürmäge mümkinçilik berýär.

Üç esasy şäher öňdebaryjy: Betbagtçylyga garşy howpsuz energiýa infrastrukturasy

Gün energiýasy potensialy iň ýokary bolan Türkiye welaýatlary, ilatynyň gürlügine laýyklykda Izmir, Stambul we Ankara sanawynda. Metropollarda bu ýokary potensial energiýa üpjünçiliginiň howpsuzlygyny üpjün etmekde möhüm rol oýnaýar.

Hasabatda görkezilen iň möhüm elementleriň biri, krizis döwründe paýlanan energiýa ulgamlarynyň çydamlylygydy. Dam örtüginiň gün energiýasy ulgamlary, esasanam ýer titremelerinden we şuňa meňzeş uly tebigy betbagtçylyklardan soň merkezi elektrik ulgamlarynda bolup biläýjek bökdençliklerden möhüm ätiýaçlandyryş bolup hyzmat edýär. Bu ulgamlar, betbagtçylyk sebitlerinde elektrik üpjünçiliginiň belli bir derejede üznüksiz dowam etmegini üpjün etmek arkaly ýerli energiýa garaşsyzlygyny hödürleýär.

Býurokratik päsgelçilikleri gysgaltmak we döwürleri goýmak maksady

useerden peýdalanmagy talap etmeýän üçek ulgamlary uly göwrümli gün elektrik stansiýalary bilen deňeşdirilende uly artykmaçlyklary hödürlese-de, iş ýüzünde käbir päsgelçilikler ýüze çykýar. 2019-njy ýylda güýje giren aýlyk hasaplamalara esaslanýan arassa ölçeg mehanizmi bilen, Türkiýe ýaşaýyş ulanyjylaryna öndürýän artykmaç elektrik energiýasyny sarp ediş nyrhy boýunça tora satmaga rugsat berdi.

Beýleki tarapdan, gurnama işlerinde býurokratik tapgyrlaryň uzynlygy pudagyň ösüş depginini haýalladýar. Birden köp edaranyň razylygyny talap edýän anketa tapgyryndan fiziki gurnama çenli amallar 27 hepde dowam edip biler. Energetika dolandyryşy bu döwri gysgaltmak üçin çäreleri görýär. 2025-nji ýylyň 24-nji iýulynda kabul edilen kanuny düzgünler bilen ýel we gün energiýasy maýa goýumlaryna rugsat bermek prosesi takmynan 48 aýdan 18 aýa çenli azaldyldy. Jemgyýetçilik binalarynda we täze gurlan desgalarda üçekdäki gün energiýasy ulgamlaryny hökmany etmek, ýurduň öz-özüne ýeterlik energiýa infrastrukturasyna ýetmegini çaltlaşdyrar.

35 Gigawatt çeýe çeşme ulgama birleşdiriler

Gün fotowoltaik tehnologiýasy, Türkiýedäki ygtyýarnamasyz elektrik öndürmek re regimeiminden iň köp paý alan çeşme boldy. Residentialaşaýyş we oba hojalygynda üçek enjamlarynyň çaltlaşdyrylmagy bilen, fotowoltaik gün energiýasy 2025-nji ýylyň ahyryna çenli Türkiýäniň ygtyýarsyz elektrik öndürmek kuwwatynyň 97 göterimini, ýagny takmynan 23 gigawat emele getirdi.

Indiki ýol kartasyna görä paýlanan energiýa infrastrukturasyny berkitmek we akylly hasaplaýjylary ýaýratmak möhüm ähmiýete eýe. Bu ugurda, elektrik toruna jemi 35 gigawat çeýe çeşme bermek maksat edinilýär. Bu meýilleşdirilen kuwwatyň paýlanyşy aşakdaky ýaly kesgitlenildi:

- saklaýyş ulgamy bolan 10 gigawatt üçekdäki gün energiýasy,

- 10 gigawatt uly göwrümli energiýa saklaýyş desgalary,

- 10 gigawat talap edilýän tarap dolandyryşy,

- 5 gigawatt gözenek dolandyryş infrastrukturasy.

"25 kilowatdan pes gurnama hemra nahary ýaly aňsat bolmaly"

Gün energiýasy öndürijileri we senagat birleşigi (GENSED) Baş sekretary Hakan Erkan bu meselede beren bahasynda 120 gigawat potensialynyň hemra suratlary bilen ýüze çykarylandygyny we Türkiýanyň bu maksada aňsatlyk bilen ýetip biljekdigini aýtdy. Şeýle-de bolsa, Erkan infrastruktura, kanunçylyk we maliýeleşdirmek üçburçlugynyň bir wagtda çözülmelidigini we aşakdaky sözleri ulanmalydygyny aýtdy:

"Häzirki wagtda üçekdäki islendik amallary amala aşyrmak üçin mümkinçilikleriň çäklendirilmegi sebäpli 8 aýdan 1 ýyla çenli rugsatnama amallary bilen ýüzbe-ýüz bolýarys. Bu döwür şeýle dinamiki maýa goýumlary üçin gaty uzyn. Residentialaşaýyş jaýlarynda 25 kilowatdan aşak üçek gurnamalary, hemra naharyny oturtmak ýa-da tebigy gaz gurnamak ýaly has çaltlaşdyrylmaly."

Saklaýyş integrasiýasy bilen öz-özüne ýeterlik ulgamlaryň orta we uly senagat üçek maýa goýumlarynda höweslendirilmelidigine ünsi çeken Erkan, Energetika we Tebigy baýlyklar ministrligine hödürlän "öz-özüňi sarp etmek üçin elektrik öndürmek" modelleri tassyklansa, üçekdäki maksatlara aňsatlyk bilen ýetiljekdigini we sebit standartlaryny kesgitlemek bilen Türkiýe üçin hiç hili päsgelçilik bolmazdygyny aýtdy.