Türkiye çärýek asyr söwda ynkylaby: 400 milliard dollarlyk eksport güýji we sanly üýtgeşmeler hakda hekaýa
Söwda ministrligi Türkiye soňky 25 ýylda uly täjirçilik özgerişini yglan etdi. Eksportyň mukdary köpelende, sanlaşdyrmak we maliýe goldawy öňe çykdy.
Söwda ministrligi, Prezident Rejep Taýyp Erdoganyň ýolbaşçylygynda Türkiýäniň soňky 25 ýylda daşary söwdada gazanan taryhy özgerişlerini açyp görkezýän giňişleýin hasabat paýlaşdy. Diňe san taýdan ösmekden başga; Söwdanyň gurluşyny, institusional gurallary, global bäsdeşlik ukybyny we amaly kuwwatyny düýpgöter täzelän bu üýtgeşiklik, Türkiýäni dünýä söwdasynda oýnaýan ýurtlaryň birine öwürdi.
Eksportda taryhy çäk: Harytlar we hyzmatlar pudagynda uly ösüş
Türkiýanyň daşary söwda potensialy soňky çärýek asyrda çalt artdy. 2001-nji ýylda 31,3 milliard dollar derejesinde bolan haryt eksporty 2025-nji ýyla çenli 273,3 milliard dollara ýetdi we takmynan 8,7 esse ýokarlandy. Şol döwürde hyzmat eksporty hem yzygiderli ýokarlandy; 15 esse artyp, 122,6 milliard dollara çenli 8 esse ösdi. Türkiye global hyzmat eksportynda paýy 0.89 göterimden 1,28 göterime çenli ýokarlandy. Bu amalda gazanylan 63,5 milliard dollarlyk söwda söwda balansy, häzirki hasap defisitini maliýeleşdirmekde möhüm rol oýnady. Häzirki wagtda Türkiýe harytlaryň we hyzmatlaryň umumy eksportynda takmynan 400 milliard dollar (2025-nji ýylda 396 milliard dollar) ägirt uly eksport kuwwatyna ýetdi.
Bu üstünligiň iň uly güýçlerinden biri 2004-nji ýylda işe girizilen dünýäde ilkinji we ýeke-täk döwlet tarapyndan goldanýan söwda markasy TURQUALITY boldy. Häzirki wagtda TURQUALITY / Marka Programma ekosistemasynda 411 kompaniýa we 443 marka bar, takmynan 19 müň KOK UR-GE taslamalary bilen dünýä bazarlaryna ýaýrady.
Maliýe pudagynda güýçli galkan: Eximbank we HDI goldaýar
Eksportçylaryň maliýeleşdirmegini aňsatlaşdyrmak üçin görülýän ädimler söwda ekosistemasynyň ömrüne öwrüldi. Maýasy 200 milliard lira çenli ýokarlandyrylan Türk Eximbank 2001-nji ýylda bary-ýogy 2 bolan şahamçalaryň sanyny şu gün 25 şahamça we 7 aragatnaşyk bölümi -e çenli köpeltdi. “Eximbank” 2026-njy ýylyň ahyryna çenli eksportçylara 59 milliard dollar gaýtadan karz bermekligi maksat edinýär. Eximbank indi diňe adaty haryt eksportçylaryny goldamaýar; Şeýle hem, hyzmat pudaklaryny, elektron eksport telekeçilerini we bank işine gatnaşmagy makul bilýän kompaniýalary goldaýar.
Beýleki tarapdan, 22-nji iýuna çenli Eksport Ösüş Inc (IGE) üsti bilen eksportçylaryň 291,4 milliard lira karzy 255,1 milliard lira kepilligi berildi. Türkbankyň ýylyň ahyryna çenli eksportçylara 100 milliard lira gaýtadan hasap karzyny geçirjekdigi habar berildi.
Gümrükde emeli dünýä we sanlaşdyrma döwri
Söwda işini ýeňilleşdirmek maksady bilen gümrük amallary doly sanlylaşdyryldy. Kagyzsyz gümrük taslamasy we ýeke penjire ulgamy sebäpli 26 dürli edara tarapyndan berlen 192 resminamany indi bir nokatdan elektron görnüşinde alyp bolýar. Emeli intellekt bilen goldanýan E-Easy Eksport Platformasy (E-KİP), maksatlaýyn bazar derňewinden logistika çenli kompaniýalara sanly maslahat berýär. Sanlaşdyrma ädiminiň ýene bir aýagy bolan MERSİS häzirki wagtda 2,6 milliondan gowrak kompaniýa hyzmat edýär, işjeň ulanyjylaryň sany bolsa 3,6 milliondan geçdi.
Infrastruktura maýa goýumlarynyň çäginde 19 awtoulag ýolunyň gümrük derwezesi döwrebaplaşdyryldy. Gürbulak, Sarp, Kapıkule we Habur ýaly möhüm serhet derwezeleri; CCTV, rentgen, belginiň belgisini tanamak we ulagyň aşagyndaky şekillendiriş ulgamlary bilen enjamlaşdyrylandyr. Gümrükde arassalanan harytlary satmak, 1,4 million ulanyjy bolan elektron tender ulgamy arkaly aç-açan amala aşyrylýar. Mundan başga-da, içerki önümçilik 2026-njy ýyla çenli 4562 dürli gümrük nyrhy statistik pozisiýasyna goşmaça gümrük paçlaryny ulanmak bilen goralýar.Ylyň ilkinji 5 aýynda amala aşyrylan 280 söwda syýasatynyň goranyş çäreleriniň netijesinde geçen ýylyň degişli döwri bilen deňeşdirilende önümleriň importy 2 göterim azaldy.
Içerki bazara bolan ynam we ýaşyl şertnama laýyklygy
Içerki bazarda adalatly we ygtybarly söwda gurşawyny üpjün etmek üçin barlaglar we ygtyýarnama şahadatnamalary hasam güýçlendirildi. Iýun aýyna çenli ikinji el awtoulag pudagynda 84 müň 912 kärhana, gozgalmaýan emläk söwdasynda 80 müň 818 kärhana we zergärçilik söwdasynda 15 müň 17 kärhana ygtyýarnama şahadatnamasy berildi. Sarp edijileri goramagyň çäginde, 2011-2026-njy ýyllar aralygynda 59 müň 338 kärhanada 64 müň 190 partiýa önümi barlandy. Raýatlar üçin elýeterli Howpsuz Önüm Maglumat Ulgamy (GÜBİS) 7,5 milliondan gowrak sapar etdi. Bahalary ýokarlandyrmak we tygşytlamak bilen baglanyşykly göreşiň çäginde 238 müňden gowrak kärhana barlandy we Adalatsyz bahalary bahalandyrmak geňeşi tarapyndan 1,3 milliard liradan gowrak administratiw jerime salyndy.
Oba hojalygynyň söwdasyny sanlaşdyrmakda uly ädimler ädildi. Häzirki wagtda 266 ygtyýarly ammar kompaniýasy, saklaýyş kuwwaty 14,4 million tonna bilen hyzmat edýär. 2019-njy ýylda işe başlan Türk önümleriniň ýöriteleşdirilen bir Exchangeasynda (TÜRİB) elektron önüm bir stockasynyň söwdasy 425 milliard liradan geçdi.
Greenaşyl öwrülişik geljekdäki söwda düzgünlerini berjaý etmek üçin hem goldanýar. Jogapkärçilikli Greenaşyl Ylalaşygyň Taslamany goldamagyň çäginde kompaniýalaryň durnuklylygy we IT maslahat beriş çykdajylary 5 ýyl üçin 50 göterim we 17,64 million lira çenli goldanýar. Iýun aýyna çenli bu kontekstde goldanýan kompaniýalaryň sany 166-a ýetdi. "Türkiye asyry" gözýetimine laýyklykda Söwda ministrligi diňe bir şu günki eksporty artdyrmak bilen çäklenmän, ertiriň durnukly söwda ekosistemasyny hem gurmagy dowam etdirýär.
Teswirler (0)
Teswir ýaz
Entek teswir ýazylmandyr. Ilkinji teswiri siz ýazyň!