Türkiye ilatynyň dinamikasy: Önelgesizligiň we garrylygyň azalmagy

Türkiye soňky ýyllarda demografiki gurluşynda düýpli üýtgeşmeler bilen gün tertibine geldi. 2025-nji ýyla çenli ýurtda önelgelilik derejesi 1,42-e çenli azaldy, bu aýalyň ömründe çagalarynyň sany hökmünde kesgitlenildi. Bu görkeziji ilatyň özüni täzelemegi üçin zerur bolan 2,1 çäkden pes bolup, soňky ýyllarda peseliş tendensiýasyny dowam etdirýär. Birleşen Milletler Guramasynyň (BMG) maglumatlaryna görä, dünýädäki çaga dogurmak derejesi 1950-nji ýyllarda bir aýal başyna 4,7 çagadan 2024-nji ýyla çenli 2,25-e çenli azaldy. BMG-nyň çaklamalaryna görä, bu görkeziji 2040-njy ýyllaryň ahyryna çenli ilatyň täzeleniş derejesine 2.1 ýeter.

Esasanam Hytaý, Günorta Koreýa, Italiýa we Ispaniýa ýaly ýurtlarda aýal dogluş sany 1,4-den aşak düşdi. Japanaponiýadan Europeewropa çenli köp ýurt bu ýagdaýy çagalara berilýän ýeňillikler, ene-atalaryň rugsady we maşgala gönükdirilen sosial syýasatlar bilen oňyn ýagdaýa öwürmegi maksat edinýär. Bu döwürde maşgala gurluşyny berkitmek, çaga dogurmak derejesini ýokarlandyrmak we ýaşlara goldaw bermek ýaly maksatlar birinji orunda durýar.

Türkiýe Maşgala gurluşy gözleginiň deslapky netijelerine görä, ilkinji nikanyň ýaşy artýar we gatnaşyjylar 25-29 ýaş aralygyndaky ideal nika ýaşyny görýärler. Ilkinji çaga dogurmak ýaşy hem ulalýarka, garry göwrelilik we in vitro tohumlandyrma bejergisi has ýygylaşýar.

Aýrylyşmak we nikalaşmak derejesi

Türk statistika institutynyň (TUIK) maglumatlaryna görä, aýrylyşmagyň ep-esli bölegi nikanyň ilkinji bäş ýylynda ýüze çykýar. Dünýä derejesinde nika derejesiniň peselmegi, bir adamlyk öý hojalygynyň ýaýramagy we maşgala gurluşynyň üýtgemegi köp ýurtda tapawutlanýar.

TÜİK maglumatlaryna görä, 2025-nji ýylda diri doglan bäbekleriň sany 895 müň 374 hökmünde hasaba alyndy. 2001-nji ýylda bir aýal başyna 2,38 çaga düşse-de, 2025-nji ýyla çenli 1,2-e çenli azaldy. Üýtgeşiklik

Çaga dogurmak derejesi 2,1-den pes bolan welaýatlaryň sany 2017-nji ýylda 57-den 2025-nji ýylda 76-a çenli ýokarlandy. Çaga dogurmak derejesi 1,5-den pes bolan welaýatlaryň sany 2017-nji ýylda 4, 2025-nji ýylda 59-a ýetdi. Hasyllylyk derejesi iň ýokary bolan welaýatlar Şanlyurfa, Şyrnak we Mardin, Bartyn, şezirir nyrhlar.

Çaga we ýaş ilatyň ýagdaýy

2025-nji ýylyň ahyrynda Türkiýäniň ilaty 86 million 92 müň 168 adama ýetdi, olaryň 21 million 375 müň 930-sy çagalar. BMG kesgitlemesine görä, 0-17 ýaş toparyny öz içine alýan çagalaryň sany 1970-nji ýylda 48,5 göterim bolup, 2025-nji ýylda 24,8 göterime çenli azaldy. Çaklamalara görä 2040-njy ýylda çagalaryň sany 17,9 göterime, 2060-njy ýylda 16,9 göterime çenli peseler.

Soňky ýyllarda garry ilat 20,5 göterim köpelip, 2025-nji ýyla çenli 9 million 583 müň 59 adama ýetdi. Garry ilatyň umumy ilatdaky paýy 2020-nji ýylda 9,5 göterimden 2025-nji ýylda 11.1 göterime çenli ýokarlanýar. Bahasy

2025-nji ýyla çenli Türkiýede 100 ýaşa ýetýän 243 müň 713 adam bar, olaryň 36 müň 37-si Stambulda ýaşaýar. Bu tablisa bilen Türkiye garry ilat arasynda 194 ýurduň arasynda 75-nji ýerde durýar. BMG-nyň maglumatlaryna görä, 2025-nji ýyla çenli dünýä ilatynyň 10,4 göterimi 65 we ondan ýokary, 60 ýaşdan uly ilatyň bolsa 2050-nji ýylda 2,1 milliard köpelmegine garaşylýar. Türkiýedäki 26 million 977 müň 975 maşgalanyň 7 million 46 müň 560-synda azyndan bir garry adam ýaşaýar. Bu öýleriň 1 million 836 müň 496-synda garry adamlar ýeke ýaşaýar we ýeke ýaşaýanlaryň 73,5 göterimi aýallardyr. Garrylaryň 37,9 göterimi azyndan bir çaga bilen bir salgyda ýaşaýan bolsa, 9,9 göteriminiň şol welaýatda ýaşaýan çagalary ýok. Şol sebäpli köp ýurtda garrylara ideg hyzmatlary we işjeň garrylyk syýasatlary giňden ýaýrap başlaýar. Çaga seretmek goldawy, ene-atanyň ýapraklary we çeýe iş modelleri bu syýasatlaryň umumy mowzuklaryndan biridir. Japanaponiýada ilat 15 ýyl azalsa-da, hökümet çagalary terbiýelemegi sosial syýasatlaryň merkezine getirdi.

Tokio häkimligi, maşgalalaryň girdejileriniň derejesine garamazdan 0-2 ýaş aralygyndaky ikinji çagalara mugt ideg hyzmatlaryny bermek meselesini gün tertibine girizdi. Dünýäde iň pes çaga dogurmak derejesiniň biri Günorta Koreýada hasaba alnan hem bolsa, bu ýurt ýaş ilatyň azalmagyna garşy uzak möhletleýin strategiýalary işläp düzýär. Hytaýda ençeme ýyl bäri durmuşa geçirilýän “bir çaga syýasaty” durmuşa geçirilenden soň dogluş derejesini ýokarlandyrmak üçin höweslendiriş çäreleri durmuşa geçirilýär.

Hökümet her bir çaga üçin 3 ýaşa çenli çagalary bolan maşgalalara 3600 ýuana goldaw bermek kararyna geldi, şol bir wagtyň özünde çaga dogurmak bilen baglanyşykly ähli çykdajylaryň döwlet tarapyndan tölenjekdigini umumy saglyk düzgünini durmuşa geçirmegi meýilleşdirýär. Familyewropa Bileleşiginde maşgala gönükdirilen syýasatlar güýçlendirilýärkä, dogluş we ölüm derejesi sebäpli ilatyň takmynan 53 million adam azalmagy çak edilýär.

Türkiýanyň geljekki ilat strategiýasy

Türkiýedäki ilat gurluşynyň üýtgemegine gönükdirilen syýasatlaryň çäginde, Prezident Rejep Taýyp Erdogan 2026-njy ýyl diýip yglan etdi. Neşir edilen Prezidentiň neşirinde maşgala institutyny berkitmek, nikalaşmagy höweslendirmek, çaga dogurmak derejesini ýokarlandyrmak, ýaşlara goldaw bermek, garrylaryň hal-ýagdaýyny gowulaşdyrmak we tutuş ýurt boýunça ilatyň deňagramly paýlanmagyny üpjün etmek ýaly maksatlar bar.

Şu nukdaýnazardan Maşgala we Youthaşlar Gaznasynyň gerimi giňeldildi. Gaznanyň çäginde ýüz tutan jübütleriň 18-25 ýaş aralygynda bolsa, 26-29 ýaş aralygynda bolsa 200 müň lira goldawy berilýär. Arzalary tassyklanan jübütlere 48 aý möhleti we ýeňillikli möhleti 2 ýyl bolan karz goldawy berilýär.

Maşgala we jemgyýetçilik syýasatlary

Gaznadan peýdalanmagyň ölçeglerinden biri bolan girdeji talaby hem ýokarlandy. Girdejini bahalandyrmakda, soňky 6 aýlyk girdeji üçin arza talap iň pes aýlyk hakyndan 2,3 esse ýokarlandy. Mundan başga-da, 48 aýyň içinde çagasy bolan ýaş jübütleriň tölegi her bir çaga üçin 12 aý yza süýşürilýär.

Döwlet we hususy pudaklarda işleýän ähli eneler üçin çaga dogluş rugsady 24 hepde, şol sanda dogulmazdan 8 hepde we doglandan 16 hepde soň ýokarlandyryldy. Çaga dogluş rugsadynyň möhleti gutaran, ýöne doglan gününden başlap 2026-njy ýylyň 1-nji aprelinden başlap 24 hepdelik möhleti tamamlamadyk işgärlere haýyşy boýunça goşmaça 8 hepde çaga dogurmak rugsady berler. Maşgala we durmuş hyzmatlary ministri Mahinur Özdemir Göktaş, bu düzgün bilen Türkiye çaga dogurmak rugsadynyň dowamynda OECD we EUB ýurtlarynyň ortaça derejesinden ýokarydygyny aýtdy. Prezident Erdogan maý aýynyň soňky hepdesiniň 'Milli maşgala hepdeligi' hökmünde belleniljekdigini habar berdi. Hasyllylyk, garrylyk, ýaş ilat we öý gurluşy baradaky maglumatlar Türkiýedäki ilat gurluşynyň köp ölçegli özgerişlikden geçýändigini we durmuşa geçirilýän syýasatlaryň bu özgerişlige tarap döredijilik ädimleriniň biridigini görkezýär.