Türkiye ilkinji kiçi modully reaktory 2030-njy ýyllaryň başynda işe girizmegi meýilleşdirýär

Energetika we tebigy baýlyklar ministri Alparslan Baýraktar, Türkiýeniň energiýa görüşini we ýadro energiýasy pudagyndaky täze maksatlaryny ugrukdyrjak strategiki ädimleri paýlaşdy. Daşary ykdysady gatnaşyklar geňeşi (DEİK) Türkiýe-ABŞ iş geňeşi (TAİK) tarapyndan gurnalan 19-njy Türkiýe maýa goýum konferensiýasynyň çäginde Energetika tegelek stolundan soň baha beren ministr Baýraktar, ýadro energiýasyndan möhüm magdanlara, elektrik ulagy infrastrukturasyndan sebit hyzmatdaşlygyna çenli köp meseleler boýunça möhüm beýanatlar berdi.

SMR tehnologiýasy we ýadro energiýasyndaky global hyzmatdaşlyk

Türkiýanyň ýadro energiýasy pudagyndaky senagat kuwwatyny tehnologiýa önümçiligi bilen birleşdirmek isleýändiklerini mälim eden ministr Baýraktar, Türkiýe ýadro energiýasy Inc. (TÜNAŞ) ABŞ-nyň Söwda we ösüş gullugy (USTDA) bilen SMR (Kiçi modul reaktory) pudagyndaky strategiki hyzmatdaşlyk şertnamasyna gol çekendigini habar berdi. Bu şertnamanyň diňe Türkiýe bilen çäklenmän, Merkezi Aziýa we Türkiýe respublikalary ýaly giň geografiýa hem täsir etjekdigini mälim eden Baýraktar, ýadro energiýasynyň elektrikleşdiriş prosesinde aýrylmaz rol oýnaýandygyny we taslamalary çalt durmuşa geçirmek isleýändiklerini aýtdy.

SMR maýa goýumlaryny höweslendirmek üçin ýörite ýeňillikleri we goldawlary öz içine alýan kanuny düzgüniň üstünde işleýändiklerini bellän Baýraktar, ýadro pudagyndaky Kanada bilen hyzmatdaşlygyň mümkinçiliklerine baha berýändiklerini we ýakyn wagtda Fransiýanyň energiýa kompaniýasy EDF bilen şuňa meňzeş hyzmatdaşlyk şertnamasyny baglaşmagy meýilleşdirýändiklerini mälim etdi. Nuclearadro pudagyndaky hyzmatdaşlygyň diňe bir maýa goýumlary bilen çäklenmän, eýsem amaly we howpsuzlyk tejribesini paýlaşmagyň hem möhüm ähmiýete eýe bolandygyny aýdan Baýraktar, Türkiýäniň ilkinji SMR senenamasy barada şeýle diýdi: "2030-njy ýyllaryň birinji ýarymynda Türkiýede ilkinji SMR-i göreris diýip umyt edýärin. Bu ugurda entek belli bir reaktory görmedik."

TRNC-e gaz üpjünçiligi we Energetika koridory hökmünde Ösüş ýolunyň roly

Demirgazyk Kipr Türkiýe Respublikasynyň (TRNC) energiýa meselesini düýpgöter çözmegi maksat edinýändiklerini mälim eden ministr Baýraktar, ada tebigy gaz ibermek üçin deňiz sebitinde tehniki gözleglere başlandyklaryny aýtdy. Daşary ýurt kompaniýalarynyň hem bu gurluşyk işine uly gyzyklanma bildirendiklerini mälim eden Baýraktar, dörediljek infrastrukturanyň geljekde Gündogar Ortaýer deňzinde ýüze çykyp biläýjek tebigy gaz baýlyklaryny Türkiýäniň üsti bilen daşamaga mümkinçilik berýän köpugurly görnüşde döredilendigini düşündirdi.

Sebitleýin ösüş nukdaýnazaryndan möhüm ähmiýete eýe bolan Ösüş ýoly taslamasyna salgylanyp, Baýraktar: "Taslamany hakykatdanam ösüş ýoluna öwürjek zat energiýa liniýalarydyr." Bu koridoryň üsti bilen tebigy gaz, nebit turbalary we elektrik baglanyşyklaryny gurmak isleýändiklerini belläp, Baýraktar Ösüş ýolunyň ähli infrastruktura çykdajylarynyň milliardlarça dollar bilen maliýeleşdirilip bilinjekdigini aýtdy.

2035 Elektrikli ulag serişdeleri we infrastruktura maýa goýumlary

Türkiýedäki ulaglaryň sanynyň köpelmegi bilen ýangyç isleginiň hem artýandygyny belläp, ministr Baýraktar transportda elektrikleşdirmegiň daşary ýurtlara energiýa garaşlylygyny azaltmak üçin möhüm çäkdigini aýtdy. Şu nukdaýnazardan Baýraktar, nebit islegini deňagramly dolandyrmak üçin 2035-nji ýyla çenli Türkiýäniň ähli ýollarynda 13 million elektrik ulagynyň bolmagyny maksat edinýändigini mälim etdi we bu ulaglary goldamak üçin azyndan 1,3 million zarýad beriş stansiýasynyň dörediljekdigini mälim etdi. Baýraktar, bu maksatlara ýetmek üçin 2035-nji ýyla çenli jemi 80 milliard dollar, şol sanda elektrik paýlaýyş ulgamynda 50 milliard dollar we elektrik geçiriji ulgamynda 30 milliard dollar ägirt uly maýa goýumynyň zerurdygyny mälim etdi. Şeýle hem, Türkiýedäki maglumat merkezleriniň energiýa isleginiň 2035-nji ýyla çenli her ýylda 5-10 terawat sagadyna ýetjekdigini aýtdy.

Netijede, Baýraktar dag-magdan pudagy barada durup geçip, importyň mukdary we seýrek toprak elementleri sebäpli altynyň Türkiýe üçin diýseň möhüm magdan bolandygyny aýtdy. Kritiki minerallaryň energiýa öwrülişiginiň esasy bolup durýandygyny mälim eden Baýraktar, seýrek toprak elementlerini baýlaşdyrmak we arassalamak boýunça möhüm gözlegleriň geçirilýändigini aýtdy. Magdançylyk işlerini umumy energiýa strategiýasyndan aýry saklamaýandyklaryny belläp, ministr Eti Madeniň täze döwürde strategiki magdanlar pudagynda has agressiw ösüş gözýetimini durmuşa geçirjekdigini we hususy pudak kompaniýalaryny bu ugurdan maýa goýmagy höweslendirýändiklerini aýtdy.