Uelangyç bahasynyň ýokarlanmagynyň täze tolkuny gelýär: Global nebiti gaýtadan işleýän zawodlaryň çäkleri üç esse artdy

Global energiýa bazarlary işjeň günleri başdan geçirýän wagtynda ýangyjyň bahasyna edilýän basyş günsaýyn agyrlaşýar. ABŞ we Ysraýyl tarapyndan 28-nji fewralda Eýrana garşy geçirilen harby operasiýa dünýä nebit transportynyň ömri gany bolan Hormuz bogazynda ýük daşamagyň howpsuzlygyna howp saldy. Üpjünçilik howpsuzlygy baradaky aladalaryň çalt ýokarlanmagy, dünýäde çig nebitiň we gaýtadan işlenen nebit önümleriniň bahasynyň düýpli ýokarlanmagyna sebäp boldy.

Bu ýokarlandyryş, nebiti gaýtadan işleýän zawodlar tarapyndan çig nebiti gaýtadan işlemekde we benzin, dizel we uçar ýangyjy ýaly soňky önümlere, ýagny nebiti gaýtadan işleýän zawodlaryň çäklerine gönüden-göni täsir etdi. Çig nebitiň bahasy bilen gaýtadan işlenen önümleriň bahasynyň arasyndaky boşlugyň giňelmegi dünýä bazarlarynda täze krizis döretdi.

Geosyýasy çökgünlikler gaýtadan işleýän zawodlaryň çäkleri

27-nji fewralda Ortaýer deňziniň basseýninde bir barrele takmynan 27 dollar deň bolan nebiti gaýtadan işleýän zawod, mart aýynyň başynda harby operasiýalaryň başlamagy bilen 47,5 dollara ýetdi. Bu prosesiň dowamynda global nebit üpjünçiligindäki täze bökdençlikler önümleriň bahalarynyň ýokary derejesini saklamagyna sebäp boldy.

Pilotsyz howa ulaglary, esasanam Russiýanyň çägindäki ukrain nebiti gaýtadan işleýän zawodlary nyşana alýar, Russiýanyň arassalaýyş kuwwatynda uly ýitgi çekdi. Içerki bazary goramak üçin Moskwanyň administrasiýasy tarapyndan ýangyç eksportyna girizilen çäklendirmeler goşulanda, dünýä bazarlarynda üpjünçilik kynçylygy hasam çuňlaşdy. Bu ösüşleriň jemleýji täsiri bilen, 8-nji sentýabrda Ortaýer deňziniň basseýnindäki nebiti gaýtadan işleýän zawodyň bahasy bir barrele 78,5 dollara çykdy. Göz öňünde tutulan margin sentýabr aýynda gündelik amallarda $ 81 çägini hem synagdan geçirdi.

Taryhy ýazgylar bütin dünýäde döwüldi

Halkara Energetika Guramasy (IEA) tarapyndan iýul aýyndaky nebit bazaryndaky iň soňky hasabat howpuň derejesini görkezýär. Hasabata görä; Dizel, reaktiw ýangyç we benzin önümleriniň çäkleri möwsümleýin islegiň ýokarlanmagy, önümçiligiň kesilmegi we aksiýalaryň möhüm derejä düşmegi sebäpli rekord goýdy. Bu, Atlantik basseýnindäki nebiti gaýtadan işleýän zawodlaryň çäklerini iýul aýynda iň ýokary derejä çykardy.

Dünýädäki nebiti gaýtadan işleýän zawodlaryň gündelik çig nebiti gaýtadan işlemek mukdary geçen aý bilen deňeşdirilende iýul aýynda 1,8 million barrele çenli ýokarlanandygyna garamazdan, geçen ýylyň degişli döwri bilen deňeşdirilende takmynan 5 million barrele çenli peseldi. Beýleki nebiti gaýtadan işleýän zawodlaryň häzirki kuwwaty bu boşlugy ýapmak üçin ýeterlik bolmasa-da, deňiz nebit önümleriniň söwdasy geçen ýyl bilen deňeşdirilende günde 3,8 million barrele azaldy. Aýratyn-da Russiýadan, Eastakyn Gündogardan we Aziýadan gündelik dizel eksportynyň ýylda 1,3 million barrele çenli azalandygy bellärliklidir. Bu pese gaçmak, dünýädäki deňiz dizel söwdasynyň takmynan 20 göteriminiň bazardan çykarylandygyny aňladýar.

Bu uly dyknyşyk günbatar bazarlarynda taryhy ýazgylary hem getirdi. Sentýabryň başynda yglan edilen maglumatlara görä, Europeewropadaky dizel gaýtadan işleýän zawodyň taryhy taryhy iň ýokary derejä ýetip, bir barreli 78,91 dollara ýetdi. Dünýäniň iň uly nebit öndürijisi bolan ABŞ-da dizel gaýtadan işleýän zawodyň marjasy taryhda ilkinji gezek 100 dollar çäginden geçdi we gündelik amallarda 108.02 dollara ýetdi.

Global baha basyşy Türkiýä howp salýar

Halkara bazarlarynda bolup geçen bu adatdan daşary üýtgeme we nebiti gaýtadan işleýän zawodlaryň üç esse ýokarlanmagy Türkiýede ýangyç nasoslaryny göni basyş astynda goýýar. Türkiýede ýangyjyň bahasy erkin bazar şertlerinde kesgitlense-de, Ortaýer deňziniň önüm bazaryndaky bahalaryň hereketi içerki nyrhlara salgylanýar.

theurduň hemme ýerinde benzine zerurlyklaryň hemmesi diýen ýaly içerki nebiti gaýtadan işleýän zawodlar tarapyndan kanagatlandyrylsa-da, dizeliň daşary ýurda garaşlylygy ajaýyp. Türkiye dizel zerurlygynyň takmynan 53 göterimini içerki önümçilik bilen kanagatlandyrýan bolsa, galan 47 göterimi import arkaly üpjün edilýär. Dünýä bazarlaryndaky bu ýiti üýtgemeleriň sarp edijä gönüden-göni täsirini ýeňilleşdirmek üçin hökümet 5-nji martda Eşel Mobile ulgamyny işe girizdi. Bu ulgam, salgytlaryň üsti bilen halkara bahalarynyň ýokarlanmagyny sorup nasos bahalarynyň duýdansyz ýokarlanmagyny çäklendirmegi maksat edinýär.