Ykdysadyýetiň gizlin güýji: illassykyň aşagyndaky 600 milliard dollarlyk altyn üçin täze döwür

Türkiýede köp ýyllap ýokary inflýasiýa we walýuta hümmetiniň üýtgemegine garşy iň ygtybarly ýer hasaplanylýan ýassyk astyndaky altyn toplamalary taryhy rekord derejesine ýetdi. Halkara NPR ýaýlymçysy tarapyndan paýlaşylan hasaplamalara görä, bank ulgamynyň daşyndaky öý hojalygy tarapyndan fiziki taýdan saklanýan altynyň mukdary takmynan 5 müň tonna ýetdi. Häzirki bazar bahalarynda baha berlende, bu ägirt uly ýygnamagyň umumy bahasy 600 milliard dollara barabar bolar.

Maliýe ulgamynyň daşyndaky uly maýa

Koç uniwersitetiniň fakultet agzasy we Türkiýe Respublikasynyň Merkezi bankynyň (CBRT) öňki ykdysatçysy Selwa Demiralp raýatlaryň fiziki altyna bolan meýliniň esasy dinamikasyny seljerip, bu tendensiýanyň sebäplerini düşündirdi. Demiralp, Türkiye birnäçe ýyl bäri göreşip gelýän ýokary we näbellilik inflýasiýa prosesleriniň, geçmişdäki bank krizisleriniň we türk lirasynyň hümmetiniň bu ýagdaýa gönüden-göni sebäp bolandygyny aýtdy. Altynyň öý hojalygy tarapyndan ykdysady töwekgelçiliklere garşy iň güýçli galkan hökmünde görülýändigini mälim eden Demiralp: "Bu altyn kärhanalara karz berilmeýär. Altynyň ep-esli bölegi her ýyl import edilmeli, bu bolsa gündelik hasap defisitini ýokarlandyrýar. Başgaça aýdylanda, bu paýtagt işlemegiň ýerine parkda galýar."

Bank ulgamyna bolan ynam meselesi we häzirki hasap defisitine altyn ýük

Gözlegler, aýratyn tygşytlaýjylaryň maliýe ulgamyna bolan ynam derejesini hem aç-açan açýar. Paýlaşylan maglumatlara görä, sorag edilen raýatlaryň 40 göterimi täjirçilik banklaryna bolan ynamyny 0-10 aralygynda nula ýakyn diýip kesgitledi. Hünärmenler, öý hojalygy tarapyndan duýulýan hakyky inflýasiýa bilen goýum göterimleri bilen yzyna gaýtarylmagyň arasyndaky giň boşlugyň fiziki altyna bolan islegi hemişe dowam etdirýändigini nygtaýarlar. Altyn tygşytlamak tendensiýalarynda elmydama birinji ýerde durýan ýaly.

Beýleki tarapdan, Türkiye tarapyndan getirilen altynyň diňe 40-50 göterimi zergärçilik pudagynda gaýtadan işlenýär. Diňe pudagyň ýyllyk çig mal zerurlygy 170-200 tonnadan geçýär. Owassykyň aşagyndaky bu ägirt uly serişdäniň maliýe ulgamyna birleşdirilen halatynda toplanan tygşytlamalaryň maýa goýumlaryny we karzlary maliýeleşdirmek üçin işjeň ulanylyp bilinjekdigi, şeýlelik bilen pul syýasaty bazardaky likwidligi we tygşytlylyk hereketlerini has sagdyn usulda dolandyryp biljekdigi aýdylýar.

Ykdysadyýete peýdaly formula: YAY-SİS we Altynbank taslamasy

Geçmişde durmuşa geçirilýän dürli höweslendiriş we altyn ýygnamak taslamalarynyň, maksatly üstünlige ýetmek üçin düşegiň aşagyndaky tygşytlamalary bank ulgamyna goşmazlygy pudagyň wekillerine täze we has täsirli modelleri döretmäge sebäp boldy. Stambul Zergärler palatasynyň (IKO) prezidenti Mustafa Ataýyk 2025-nji ýyldaky strategiki bahalarynda ýüzlerçe milliard dollarlyk bu boş çeşmäni ykdysadyýete getirmek üçin iki sany möhüm çözgüt teklipini paýlaşdy.

Ilki bilen, Ataýk raýatlara ygtyýarly zergärleriň üsti bilen fiziki altynlaryny ygtybarly bahalandyrmaga we arassa altyn ekwiwalentini göni bank hasaplaryna geçirmäge mümkinçilik berýän ýassyk astyndaky altyn maýa goýum ulgamynyň (YAY-SİS) ähmiýetine ünsi çekdi we zergärleriň bu ulgamda has işjeň rol oýnamagyny we döwlet banklary arkaly maliýe goldawyny maksat edinýändiklerini mälim etdi.

Bu işi çaltlaşdyrmak üçin ýöriteleşdirilen bank döretmegiň zerurdygyny belläp, Mustafa Ataýyk zergärçilik pudagy üçin ýörite döredilen Altynbank taslamasyny halk köpçüliginiň dykgatyna ýetirdi. Altynbank, İKO-nyň görüş taslamasy; Altyny ýassykyň aşagyndaky ykdysadyýete getirmek, altynyň galyndylaryny gaýtadan işlemek prosesini çaltlaşdyrmak we zergärleriň altyn karzy islegini kanagatlandyrmak maksady bilen işlemek meýilleşdirilýär. IKO-nyň 2025-nji ýyldaky beýanyna görä, ýöriteleşdirilen bankyň işe başlamagy üçin zerur bolan hukuk, tehniki we pudaklaýyn infrastruktura gözlegleri, şeýle hem Bank düzgünleşdiriş we gözegçilik gullugynyň (BDDK) öňündäki resmi amallar tutanýerlilik bilen dowam etdirilýär.