Youthaşlara howp salýan sanly duzak: Burhanettin Durandan wirtual jedel we humar duýduryşy

Prezidentiň Aragatnaşyk müdirligi tarapyndan gurnalan "Neşekeşligi bes ediň diýiň: Bikanun jedellere we humarly oýunlara garşy göreş" paneli möhüm baha berdi. Maslahatda çykyş eden Burhanettin Duran, neşekeşligiň adamy içinden ýitirýän, maşgala gatnaşyklaryny kesýän we jemgyýetçilik gurluşyny sarsdyrýan weýran ediji hadysa öwrülendigini aýtdy. Duran neşekeşligiň hiç haçan şahsy erkinlik ýa-da ýönekeý bir saýlaw ugry hökmünde görülip bilinmejekdigini belläp, şahsyýetiň iň ýakyn gurşawyndan başlap tutuş jemgyýeti ýok edýän bu howpuň garşysyna ähli taraplaýyn göreşmelidigini aýtdy.

Sanly döwrüň täze howpy: Özüňi alyp baryş endikleri

Tehnologiýanyň çalt ösýän sanly zamanyň adamyň özüni alyp barşyny düýpgöter üýtgedendigini we endikleriň görnüşlerini täzeden kesgitländigini aýdyp, Duran geçmişde endik hakda aýdylanda diňe himiki maddalaryň kellä gelendigini, emma häzirki döwürde özüni alyp barşyň endikleriniň has giň ýaýrandygyny we howplydygyny we durmuşyň merkezinde ornaşandygyny aýtdy. Geçmişde humarly oýunlara garaşlylygyň käbir ýerler bilen çäklenip, fiziki taýdan girmeginiň öňüni alyp, gözegçilik astynda saklap boljakdygyny ýatladýan Duran, häzirki wagtda has uly arakesmäniň bardygyny aýtdy.

Duran, global ulgamlar we ösen algoritmler bilen döredilen sanly humarly oýun, ykjam enjamlar arkaly "üznüksiz giriş" hödürleýär, Duran munuň şahsyýetlerde "derrew kanagatlanmak" we "sylag" duýgusyny döredýändigini aýtdy. Hakyky durmuşda humar oýnamak bilen meşgullanmaýan adamlaryň sanly dünýäde "gizlinligiň" aňyrsynda gaçybatalga tapyp, ýalňyz bolýandyklaryny mälim eden Duran, oýnalýan programmalaryň ulanyjylary elmydama ulgamda saklamagy üçin adam aňynyň iş ýörelgelerine laýyklykda döredilendigini we bu ýagdaýyň häzirki jemgyýetler üçin çynlakaý saglyk problemasyny döredýändigini aýtdy.

"Jemgyýet we ahlak çökgünliginiň alamaty"

Ylmy gözlegler sanly humarly oýunlaryň we bikanun jedelleriň diňe maliýe ýitgileri bilen çäklenmeýändigini görkezýär; Karz bilen baglanyşykly zorluga, jenaýatçylygyň ýokarlanmagyna we öz janyna kast etmeklige gönüden-göni sebäp bolýandygyny aýdan Duran, howpuň derejesine ünsi çekdi. Greenaşyl esarymaý Jemgyýetiniň 2025-nji ýyldaky maglumatlaryna salgylanyp, Duran sanly humarly oýunlara endik bejermek üçin öňki döwürler bilen deňeşdirilende ep-esli köpelendigini düşündirdi.

Duran: "Gynansagam, maglumatlar iň güýçli we geljegimiz bolan ýaşlarymyzyň bu wirtual söwdagärleriň nyşanydygyny görkezýär. Döwletimiz ýaşlarymyzy hiç haçan bu howply dünýäde goragsyz goýmaz we bu tendensiýany bes eder" -diýdi. Bikanun jedel ulgamynda ýeke-täk ýeňijiniň algoritmleri döredýän garaňky tegeleklerdigini bellän Duran, bu kanallaryň adamlaryň betbagtçylyklary arkaly maliýe güýjüne eýe bolýandygyny, maşgala betbagtçylyklarynyň we ýitenleriň diňe bir maliýe meselesi bolman, eýsem ahlak taýdan çökmeginiň alamatydygyny aýtdy.

Duran, bu howp bilen göreşde üç esasy usulyň bardygyny we olary "doly gadaganlyk", "düzgünleşdirmek we ygtyýarnamalaşdyrmak" we "gönüden-göni döwlet gözegçiligi astynda saklamak" sanawyna goşandygyny mälim etdi. Duran, gadaganlyklaryň VPN ýaly gurallar bilen çözülip bilinjekdigi we döwlet gözegçiliginiň bu sebiti kanunlaşdyrýandygy barada diskussiýalaryň geçirilýändigini aýtdy we Türkiýäniň ähli guramalary bilen bikanun sebite garşy örän netijeli göreş alyp barýandygyny aýtdy.

Diňe gadaganlyk girizmek ýeterlik däl we wirtual özüni alyp barşyň näme üçin endige öwrülýändigini seljermek zerur, Duran: "Baglanyşygy bloklasaňyz, şol bir mazmun başga bir salgyda peýda bolýar. Şol sebäpli ýalňyzlyk, maşgalanyň arasynda aragatnaşyk bolmazlygy ýa-da aňsat pul gazanmak we sosial habarlylyk islegi ýaly esasy psihologiki sebäpleri çuňňur öwrenmek zerurdyr" .

Baý ýoluň aňsat ýoly we Türkiýe asyrynyň görnüşi

Dopamin, ostentasiýa we sarp ediş esasly häzirki zaman durmuşynyň endikleri iýmitlendirýändigini aýdan Duran, sosial mediýada kaşaň durmuşlaryny görkezýän we millionlarça ýaşlar üçin erbet görelde görkezýän profilleriň aňyrsyndaky gizlin bahanyň wirtual humarly endikdigini aýtdy. Youngaşlaryň akyl dünýäsini öndürijilikli, dogry we peýdaly endikler bilen doldurmalydygyny aýdan Duran, ýaş nesilleri sport, ylym, emeli intellekt, kodlaşdyrmak we sanly dünýäde öz medeniýetine wekilçilik etmegiň möhümdigine ünsi çekdi.

Prezident Rejep Taýyp Erdoganyň neşekeşlik baradaky duýduryşlaryny ýada salýan Duran, dünýä derejesinde ynamly ýurt hökmünde Türkiýanyň ýaşlaryny wirtual jedel baronlaryna tabşyrmajakdygyny aýtdy. 2025-nji ýylda durmuşa geçirilen "Bikanun jedellere, şans oýunlaryna we humar oýunlaryna garşy göreş meýilnamasy" çäginde döwletiň ähli bölümleriniň umumy dil we karar bilen hereket edendigini, administratiw, hukuk we maliýe çäreleriniň ilkinji 6 aýda gaty üstünlikli bolandygyny aýtdy. Aragatnaşyk müdirligi hökmünde meseläniň duýgurlygyna laýyk gelýän neşir syýasatyny alyp barýandyklaryny mälim eden Duran, endik barada hasabat berende dili höweslendirmek, ugrukdyrmak ýa-da kanunlaşdyrmakdan gaça durmalydygyny aýtdy. "Sosial mediýada jogapkärçilik, erkinlik we howpsuzlyk" we "Neşe serişdelerine garşy göreşde kesgitlenen döwlet, howpsuz Türkiýe" panelleri bilen habarlylygy ýokarlandyrmak maksady bilen geçirilen "Türkiýäniň 21-nji asyrda garaşlylyga garşy mobilizasiýasy" gözlegleri bilen jemgyýetçilik habarlylygyny dowam etdirmegi maksat edinýändiklerini aýtdy.

Panel giň gatnaşdy; Wise-prezident Cevdet ılmylmaz, Educationokary bilim geňeşiniň (YÖK) prezidenti Prof. Dr. Doktor Erol Özvar, Içeri işler ministriniň orunbasary Ali Çelik, radio we telewideniýe Supremeokary geňeşiniň başlygy Mehmet Daniş, TRT baş müdiri Mehmet Zahid Sobacy, Maliýe jenaýatlaryny derňemek geňeşi (MASAK) başlyk Hasan Kaýk Baş redaktor Yusufusuf Özhan we Greenaşyl ýarym aýyň başlygy Mehmet Dinç.