ABŞ-ın Yaxın Şərqdə strateji təsiri azaldıqca, regional güclər yeni təhlükəsizlik arxitekturası qururlar

Dünyanın aparıcı geosiyasi nəşrlərində dərc olunan təhlillərə görə, 1991-ci ildən Yaxın Şərqdə hökmranlıq edən ABŞ hegemonluğu strateji uğursuzluqlar ucbatından sarsılır. Vaşinqton administrasiyasının bölgədəki müttəfiqləri qarşısında təhlükəsizlik öhdəliklərini yerinə yetirməməsi və siyasətlərinin dalana dirənməsi nəticəsində yaranan güc boşluğu Türkiyənin başçılıq etdiyi regional aktyorların qurucu addımları ilə yenidən formalaşdırılır.

Vaşinqtonun regionda strateji iflası necə qiymətləndirilir?

Foreign Affairs jurnalında dərc olunan "Amerikanın Yaxın Şərqinin sonu" başlıqlı qiymətləndirmədə ABŞ və İsrail ortaqlığının İran siyasətlərindəki çıxılmaz vəziyyətin və Qəzzadakı humanitar böhranın qlobal gücün bölgədəki varlığını kökündən sarsıtdığı bildirilib. Təhlildə Vaşinqtonun Körfəz ölkələrinə kifayət qədər təhlükəsizlik çətiri təqdim etməməsi və Hörmüz boğazından keçidin təhlükəsizliyini təmin etməməsi “Körfəz müttəfiqlərini qoruya bilməyən, Hörmüz boğazını açıq saxlaya bilməyən, dəstəklədiyi rejimlərin təhlükəsizlik tələblərinə cavab verə bilməyən Vaşinqtonun strategiyası hərbi və siyasi baxımdan iflasa uğradı”

kimi şərh edilib.

Regional boşluq necə doldurulacaq?

The Economist jurnalının başqa bir təhlili isə ABŞ ordusunun İraqdan çıxarılmasının regionda böyük geosiyasi boşluq yaratdığını bildirib. Bu boşluğun xarici müdaxilələrlə deyil, Türkiyə, İran və İsrail kimi regional güclərin addımları ilə formalaşacağı proqnozlaşdırılır. Nebi Miş, "Yaxın Şərq öz təhlükəsizlik arxitekturasını yarada bilərmi?" sərlövhəli məqaləsində Türkiyənin klassik hegemonluq axtarışları yerinə “regional sahiblik” yanaşmasını mənimsədiyini vurğuladı.

Türkiyə ABŞ-ın birtərəfli dominantlıq modelinə qarşı diplomatiya, iqtisadi inteqrasiya və qarşılıqlı etimada əsaslanan təhlükəsizlik arxitekturasını təklif edir. Bu yeni baxış region ölkələrinin öz ümumi iradələri ilə sabitliyə nail olmasını təmin etmək məqsədi daşıyır. Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistan arasında həyata keçirilən Məkkə Birgə Müdafiə Müqaviləsi bu yeni dövrün konkret addımı kimi önə çıxır və daha 6 ölkənin bu təhlükəsizlik çətirinə daxil olmaq istədiyi bildirilir.

Yaxın Şərqdəki bu transformasiya prosesi regional güclərin öz təhlükəsizlik və inkişaf xətlərini qurmaq, xarici aktorların kölgəsindən kənarda qalmaq cəhdi kimi qiymətləndirilir. Türkiyənin qabaqcıl olduğu bu model region ölkələri arasında əməkdaşlığı dərinləşdirməyi və münaqişə sahələrini diplomatiya yolu ilə həll etməyi hədəfləyən struktur təklif edir.

Nəticə

Görünür ki, Yaxın Şərqdə uzun illərdir davam edən ekzosentrik təhlükəsizlik yanaşması, region ölkələrinin öz dinamikasına əsaslanan əməkdaşlıq modeli ilə əvəzlənib. Türkiyənin “regional sahiblik” baxışı birtərəfli güc nümayişindən çox, ortaq iqtisadi və təhlükəsizlik maraqlarının önə çəkildiyi bir nizam axtarışını əks etdirir.

Bu proses region ölkələrinin öz problemlərini kənar müdaxilə olmadan həll etmək iradəsini gücləndirir. Məkkə Birgə Müdafiə Müqaviləsi kimi təşəbbüslər göstərir ki, regional aktorlar ümumi təhlükəsizlik çətiri altında birləşməyə meyllidirlər və bu, geosiyasi tarazlıqları daimi olaraq dəyişə bilər.

Mümkün təsirlər

ABŞ-ın regionda strateji çəkisinin azalması Körfəz ölkələrinin və digər regional aktorların təhlükəsizlik siyasətlərini diversifikasiya etmələrinə səbəb ola bilər. Türkiyənin təklif etdiyi yeni təhlükəsizlik arxitekturası regionda iqtisadi inteqrasiyanı sürətləndirə və diplomatik kanallardan daha aktiv istifadəyə imkan verə bilər.

İttifaqların yeni dalğasının genişlənməsi regionda sabitliyin artmasına kömək edə bilər və həmçinin xarici aktorların regionda təsir uğrunda mübarizəsinin fərqli ölçüyə keçməsinə səbəb ola bilər. Bu vəziyyət region ölkələri arasında yeni əməkdaşlıq imkanları yarada bilər.

Fikirləriniz

Regional aktorların öz təhlükəsizlik arxitekturalarını yaratmaq səylərini necə qiymətləndirirsiniz? Sizcə, bu yeni dövr Yaxın Şərqdə daimi sabitliyi təmin edə bilərmi? Fikirlərinizi şərhlərdə paylaşa bilərsiniz.