ABŞ-nyň Eastakyn Gündogara strategiki täsiri azalýarka sebit güýçleri täze howpsuzlyk arhitekturasyny döredýärler

Dünýäniň öňdebaryjy geosyýasy neşirlerinde çap edilen analizlere görä, 1991-nji ýyldan bäri Eastakyn Gündogarda agdyklyk edýän ABŞ-nyň gegemoniýasy strategiki şowsuzlyklar sebäpli sarsdyrylýar. Waşington administrasiýasynyň sebitdäki ýaranlary bilen baglanyşykly howpsuzlyk borçnamalaryny ýerine ýetirmezligi we syýasatlarynyň dartgynlygy sebäpli döredilen güýç vakuumy, Türkiýäniň ýolbaşçylygyndaky sebit aktýorlarynyň esaslandyryjy hereketleri bilen üýtgedilýär.

Waşingtonyň sebitdäki strategiki bankrotyna nähili baha berilýär?

Daşary gatnaşyklar magazineurnalynda çap edilen "Amerikanyň Eastakyn Gündogarynyň soňy" atly baha berişde ABŞ bilen Ysraýyl hyzmatdaşlygynyň Eýran syýasatlarynda ýüze çykan kynçylyklar we Gazadaky gumanitar krizis sebitde global güýçleriň barlygyny düýpgöter sarsdyrdy. Seljerişde Waşingtonyň Aýlag ýurtlaryna ýeterlik howpsuzlyk çägi berip bilmezligi we Hormuz bogazyndan geçmegiň howpsuzlygyny üpjün etmezligi "Aýlagdaky ýaranlaryny gorap bilmeýän, Hormuz bogazyny açyk saklap bilmeýän we goldaýan reimesimleriň howpsuzlyk talaplaryna jogap berip bilmeýän Waşingtonyň strategiýasy harby we syýasy taýdan şowsuz boldy"

.

Sebitdäki boşluk nädip doldurylar?

"The Economist" magazineurnalynyň başga bir derňewinde ABŞ goşunynyň Yrakdan çykmagy sebitde ägirt uly geosyýasy boşlugy döretdi. Bu boşlugyň daşary ýurt gatyşmalary bilen däl-de, Türkiýe, Eýran we Ysraýyl ýaly sebit güýçleriniň hereketleri bilen emele geljekdigi çaklanylýar. Nebi Miş, "Eastakyn Gündogar öz howpsuzlyk arhitekturasyny döredip bilermi?" Adyndaky makalasynda Türkiýäniň nusgawy gegemoniýa gözlegleriniň ýerine "sebit eýeçiligi" çemeleşmesini kabul edendigini aýtdy.

Türkiýe ABŞ-nyň birtaraplaýyn agalyk ediş modeline garşy diplomatiýa, ykdysady integrasiýa we özara ynam esasynda howpsuzlyk arhitekturasyny teklip edýär. Bu täze garaýyş, sebitdäki ýurtlaryň öz umumy islegleri bilen durnuklylygy gazanmagyny üpjün etmegi maksat edinýär. Türkiýe, Saud Arabystany we Päkistanyň arasynda durmuşa geçirilýän Mekge bilelikdäki goranyş şertnamasy bu täze döwrüň anyk ädimi hökmünde tapawutlanýar we ýene-de alty ýurduň bu howpsuzlyk çägine goşulmak isleýändigi aýdylýar.

Eastakyn Gündogardaky bu özgerişlik sebit güýçleriniň daşarky aktýorlaryň kölegesinden tapawutlanmagy maksat edinip, öz howpsuzlyk we ösüş liniýalaryny gurmak baradaky tagallasy hasaplanýar. Türkiýe tarapyndan döredilen bu model sebit ýurtlarynyň arasyndaky hyzmatdaşlygy çuňlaşdyrmagy we konfliktli sebitleri diplomatiýa arkaly çözmegi maksat edinýän gurluşy hödürleýär.

Netije

Eastakyn Gündogarda ençeme ýyl bäri dowam edip gelýän ekzosentrik howpsuzlyk çemeleşmesiniň sebitdäki ýurtlaryň dinamikasyna esaslanýan hyzmatdaşlygyň modeli bilen çalşylandygy görünýär. Türkiýäniň "sebit eýeçiligi" baradaky düşünjesi, birtaraplaýyn güýç görkezmek däl-de, umumy ykdysady we howpsuzlyk bähbitleri görkezilen tertip gözlegini görkezýär.

Bu proses sebitdäki ýurtlaryň öz meselelerini daşarky gatyşmazdan çözmek islegini güýçlendirýär. Mekgäniň bilelikdäki goranmak şertnamasy ýaly başlangyçlar sebitdäki gatnaşyjylaryň umumy howpsuzlyk şertlerinde birleşmäge ýykgyn edýändigini we munuň geosyýasy deňagramlylygy hemişelik üýtgedip biljekdigini görkezýär.

Mümkin täsirler

ABŞ-nyň sebitdäki strategiki agramynyň peselmegi Aýlag ýurtlarynyň we beýleki sebit gatnaşyjylarynyň howpsuzlyk syýasatlaryny diwersifikasiýa etmegine sebäp bolup biler. Türkiýe tarapyndan teklip edilen täze howpsuzlyk arhitekturasy sebitdäki ykdysady integrasiýany çaltlaşdyryp biler we diplomatik kanallary has işjeň ulanmaga mümkinçilik berer.

Täze bileleşik tolkunynyň giňelmegi, tutuş sebitde durnuklylygyň ýokarlanmagyna kömek edip biler we daşarky aktýorlaryň sebitdäki täsir ugrundaky göreşleriniň başga bir ölçege geçmegine sebäp bolup biler. Bu ýagdaý sebitdäki ýurtlaryň arasynda täze hyzmatdaşlyk mümkinçiliklerini döredip biler.