Netanyahunun Nyu York səfərindən əvvəl "Mamdani" böhranı: Təhlükəsizlik həyəcanı və həbs müzakirələri

Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinin (ICC) Qəzzada törədilmiş hərbi cinayətlərə görə həbs qərarı verdiyi İsrailin baş naziri Benyamin Netanyahunun ABŞ-a səfəri öncəsi sakitlik yoxdur. Nyu-York meri Mamdaninin Netanyahu üçün “Yer Haaqaya aiddir” ifadəsini işlətməsi ilə başlayan gərginlik iki ölkənin diplomatik və təhlükəsizlik dəhlizlərində geniş əks-səda doğurub. İsrail rəsmiləri Mamdaniyə sərt reaksiya versə də, Netanyahunun səfəri böyük təhlükəsizlik və etiraz atmosferinin kölgəsində baş tutacaq.

Hava limanının dəyişdirilməsi və "Sion Wing" Təhlükəsizlik Xəbərdarlığı

BMT-nin 81-ci Baş Assambleyasında iştirak etmək üçün 23 sentyabr çərşənbə günü Nyu-Yorka gəlməsi planlaşdırılan Netanyahunun səyahət planlarında nəzərəçarpacaq dəyişikliklər var. İsrail baş nazirini daşıyan "Sion Wing"adlı rəsmi təyyarənin adətinin əksinə olaraq Nyu-York JFK hava limanı yerinə Nyu Cersi sərhədləri daxilindəki Newark hava limanına enəcəyi öyrənilib. Bu köklü marşrut dəyişikliyi Nyu-York meri Mamdaninin Netanyahunun həbsi ilə bağlı çağırışları və İsrail təhlükəsizlik qüvvələrinin təyyarənin JFK-da qalmasının qarşısını ala biləcəyi ilə bağlı narahatlıqları ilə əlaqələndirilir.

İsrail mərkəzli Walla xəbər saytının ABŞ diplomatik mənbələrinə əsaslanaraq verdiyi məlumata görə, vəziyyətin hava limanı rəhbərliyi ilə rutin təhlükəsizlik koordinasiyasından ibarət olduğu iddia edilsə də, sahədə fövqəladə tədbirlər görülür. Netanyahunun şəxsi mühafizə qrupu və İsrail baş nazirinin ofisinin rəsmilərindən ibarət aparıcı nümayəndə heyəti hazırlıqları tamamlamaq üçün bir həftə əvvəl ABŞ-a gəlib. Bildirilib ki, Amerika Məxfi Xidməti səfər zamanı ən yüksək səviyyədə müdafiəni təmin edəcək.

İkili Standartlar Debatı və Viza Blok Böhranı

Netanyahu BMT kürsüsündə çıxış etməyə hazırlaşarkən, BCM-nin mülki əhalinin aclıqdan müharibə üsulu kimi istifadə etməsi və qəsdən hücumlar həyata keçirməsi kimi ciddi ittihamları ilə üzləşməsinə baxmayaraq, Fələstin tərəfində viza maneəsi böhranı yaşanır. Torpaqları işğal və soyqırım təhlükəsi altında olan Fələstin prezidenti Mahmud Abbas və onu müşayiət edən nümayəndə heyəti Vaşinqton administrasiyasının viza maneəsi səbəbindən bu il Nyu Yorkda fiziki olaraq iştirak edə bilmir.

Bu vəziyyət Birləşmiş Ştatların üzv ölkələrin nümayəndələrinin Nyu-Yorka daxil olmasına mane olmamasını şərtləndirən 1947-ci il BMT Mərkəzi Sazişinin açıq şəkildə pozulması hesab olunur. ABŞ-ın ev sahibi ölkə mövqeyindən Fələstinə təzyiq vasitəsi kimi istifadə etməsinə reaksiya verən BMT Baş Assambleyası xüsusi iclas keçirib. ABŞ, İsrail və Paraqvayın rədd səslərinə baxmayaraq, Abbasa əvvəlcədən qeydə alınmış videomüraciət vasitəsilə Baş Assambleyada çıxış etməyə icazə verən xüsusi qətnamə 152 üzv ölkənin böyük əksəriyyəti tərəfindən qəbul edilib.

Qərb dünyasının Ukrayna müharibəsi zamanı Rusiya prezidenti Vladimir Putinə qarşı BCM-nin qərarını şiddətlə müdafiə etməsi və Netanyahudan söz düşəndə məhkəməyə məhəl qoymaması beynəlxalq ictimaiyyətdə “riyakarlıq” tənqidinə səbəb olur. Amnesty İnternational və Human Rights Watch kimi qlobal təşkilatlar Netanyahunun dərhal həbs edilməsi çağırışını təkrarlasa da, ABŞ-da aparılan ictimai rəy sorğuları ictimaiyyətin bu məsələdə bölgüsünü ortaya qoyur. İyulun 25-27-də The Economist və YouGov-un ortaqlığı ilə 18 yaşdan yuxarı 1559 nəfərin iştirakı ilə keçirilən sorğuda iştirak edənlərin 49 faizi Netanyahunun ABŞ ərazisində həbs edilməsini müdafiə edərkən, yüzdə 27-si buna qarşı, 23 faizi isə qərarsız olduğunu bildirib.

Nyu York küçələrində etiraz dalğası və ictimai rəy

BMT Baş Assambleyasının zalında siyahıda 20-ci olan Netanyahunun 24 sentyabr cümə axşamı günü edəcəyi çıxış zamanı böyük diplomatik boykot gözlənilir. 2025-ci ilin sentyabrında keçirilən iclasda olduğu kimi, Netanyahu tribunaya çıxan kimi onlarla ölkə nümayəndə heyətinin zalı tərk edəcəyi gözlənilir. Diplomatik boykotla yanaşı, küçələrdə kütləvi aksiyalara hazırlıq da tamamlanıb. Fələstin Gənclər Hərəkatının Nyu York Şöbəsinin rəhbərlik etdiyi anti-müharibə koalisiyaları həm BMT-nin Baş Qərargahı qarşısında, həm də Netanyahunun qalacağı otelin ətrafında kütləvi etirazlar təşkil edəcək.

İsrailin BMT-dəki daimi nümayəndəsi Denni Danon Nyu-Yorkda dinc etiraza hazırlığı "təxribat" kimi qiymətləndirərək, həbs edilməli olan əsl şəxsin bələdiyyə sədri Mamdani olduğunu iddia edib. Danon İsrailin antisemitizm ittihamlarından tənqidə qarşı qalxan kimi istifadə edib-etməməsi sualına cavab verməkdən yayınıb və onun ölkəsinin “demokratiya” olduğunu müdafiə edib.

Müzakirələrin mərkəzində olan Nyu-York meri Mamdani, Netanyahunun hərbi cinayətkar olduğunu və onun yerinin Haaqada olduğunu təkrarladı, lakin bir bələdiyyə olaraq federal hökumətin yurisdiksiyasına daxil olan birbaşa həbs səlahiyyətlərinin olmadığını bildirdi. ABŞ prezidenti Donald Tramp sosial mediada verdiyi açıqlamada birbaşa Mamdaninin adını çəkmədən Netanyahunun ABŞ-a səfəri zamanı tam təhlükəsiz olacağını və heç bir həbs cəhdinə icazə verilməyəcəyinə söz verib.