Netanýahunyň Nýu-Yorkork saparyndan öň "Mamdani" krizisi: Howpsuzlyk duýduryşy we tussag edilmegi barada çekişmeler

Ysraýylyň premýer-ministri Benýamin Netanýahunyň Halkara Jenaýat Kazyýeti Gazada söweş jenaýatlary sebäpli tussag etmek barada karar çykaran saparyndan ozal asudalyk ýok. Nýu-Yorkorkuň häkimi Mamdani Netanýahu üçin "Theer Gaagada" sözüni ulananda başlanan dartgynlyk iki ýurduň diplomatik we howpsuzlyk koridorlarynda uly täsir galdyrdy. Ysraýyl resmileri Mamdanä berk garşylyk görkezseler-de, Netanýahunyň sapary uly howpsuzlyk we garşylyk atmosferasynyň kölegesinde bolar.

Howa menziliniň üýtgemegi we "Sion ganat" howpsuzlyk duýduryşy

23-nji sentýabr, çarşenbe güni Nýu-Yorkorka BMG-nyň 81-nji Baş Assambleýasyna gatnaşmak üçin meýilleşdirilýän Netanýahunyň syýahat meýilnamalarynda düýpli üýtgeşmeler bar. Ysraýylyň premýer-ministrini alyp barýan "Sion Wing" atly resmi uçaryň, adatdakysyna garşy Nýu-Jork JFK howa menziliniň ýerine Nýu Jersiniň serhedindäki Nýuark howa menziline gonjakdygy öwrenildi. Routeoluň düýpgöter üýtgemegi Nýu-Yorkorkuň häkimi Mamdaniniň Netanýahunyň tussag edilmegine çagyryşlary we Ysraýylyň howpsuzlyk bölümleriniň uçaryň JFK-da galmagynyň öňüni alyp biljekdigi baradaky aladalary bilen baglanyşykly.

Ysraýylda ýerleşýän Walla habar saýtynyň ABŞ-nyň diplomatik çeşmelerine esaslanýan maglumatlaryna görä, howa menziliniň ýolbaşçylary bilen yzygiderli howpsuzlyk utgaşdyrylmagyndan ybaratdygy öňe sürülse-de, meýdançada adatdan daşary çäreler görülýär. Netanýahunyň şahsy gorag toparyndan we Ysraýylyň premýer-ministrliginiň işgärlerinden ybarat öňdebaryjy delegasiýa taýynlyklary tamamlamak üçin bir hepde öň ABŞ-a geldi. Amerikanyň gizlin gullugynyň saparyň dowamynda iň ýokary derejeli goragy üpjün etjekdigi mälim edildi.

Iki standartly jedel we wiza blok krizisi

Netanýahu BMG-nyň münberinde çykyş etmäge taýynlanýarka, Halkara Jenaýat Geňeşi tarapyndan aç-açanlygy söweş usuly hökmünde ulanmak we bilkastlaýyn hüjüm etmek ýaly çynlakaý aýyplamalara sezewar edilse-de, Palestina tarapynda wiza barýer krizisi bar. Palestina prezidenti Mahmud Abbas we oňa ýoldaşlyk edýän delegasiýa, ýerleri basyp almak we genosid howpy astynda, Waşington administrasiýasynyň wiza päsgelçiligi sebäpli şu ýyl Nýu-Yorkorka fiziki taýdan gatnaşyp bilmeýär.

Bu ýagdaý, Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň agza ýurtlaryň wekilleriniň Nýu-Yorkorka girmeginiň öňüni almaly däldigi baradaky 1947-nji ýyldaky BMG Merkezi şertnamasynyň aç-açan bozulmagy hasaplanýar. ABŞ-nyň kabul edýän ýurt pozisiýasyny Palestina basyş guraly hökmünde ulanmagyna reaksiýa bildiren BMG Baş Assambleýasy ýörite mejlis geçirdi. Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň, Ysraýylyň we Paragwaýyň sesleriniň ret edilendigine garamazdan, Abbasa Baş Assambleýada öňünden ýazylan wideo habary arkaly ýüzlenmäge rugsat berýän ýörite karar 152 agza ýurduň aglaba köplügi tarapyndan kabul edildi.

Günbatar dünýäsiniň Ukraina söweşinde Russiýanyň prezidenti Wladimir Putine garşy ICC kararyny berk goraýandygy we Netanýahu barada aýdylanda kazyýete ähmiýet bermezligi halkara jemgyýetçiliginde "ikiýüzlüligi" tankytlaýar. Amnesty International we Human Rights Watch ýaly global guramalar Netanýahunyň haýal etmän tussag edilmegine çagyryşyny gaýtalasa-da, ABŞ-da geçirilen pikir soralyşyklar bu meselede jemgyýetiň bölünişigini görkezýär. “The Economist” we “YouGov” bilen bilelikde 25-27-nji iýulda, 18 ýaşdan uly 1,559 adam bilen bilelikde geçirilen anketa gatnaşanlaryň 49 göterimi Netanýahunyň ABŞ topragynda tussag edilmelidigini öňe sürdi, 27 göterimi muňa garşy çykdy we 23 göterimi karar bermediklerini aýtdy.

Nýu-Yorkorkuň köçelerinde tolkun we jemgyýetçilik pikiri

Netanýahunyň 24-nji sentýabr, penşenbe güni sanawda 20-nji boljak çykyşynda BMG Baş Assambleýasynyň zalynda uly diplomatik boýkot edilmegine garaşylýar. Geçen 2025-nji ýylyň sentýabr aýynda geçirilen ýygnakda bolşy ýaly, Netanýahu münbere çykan badyna onlarça ýurt delegasiýasynyň zaldan çykmagyna garaşylýar. Diplomatik boýkotdan başga-da köçelerde köpçülikleýin çärelere taýýarlyk işleri tamamlandy. Palestina Youthaşlar Hereketiniň Nýu-Yorkork bölüminiň ýolbaşçylygyndaky urşa garşy koalisiýalar BMG-nyň baş edarasynyň öňünde we Netanýahunyň boljak myhmanhanasynyň töwereginde köpçülikleýin demonstrasiýa gurar.

Ysraýylyň BMG-däki hemişelik wekili Danny Danon Nýu-Yorkorkdaky parahatçylykly demonstrasiýa taýýarlyklaryny "prowokasiýa" diýip häsiýetlendirdi we tussag edilmeli hakyky adamyň şäher häkimi Mamdani bolandygyny aýtdy. Danon Ysraýylyň anti-semitizm aýyplamalaryny tankytdan goraýan galkan hökmünde ulanýarmy diýen soraga jogap bermekden saklandy we öz ýurdunyň "demokratiýa" dygyny öňe sürdi.

Ara alyp maslahatlaşmagyň merkezinde duran Nýu-Yorkorkuň häkimi Mamdani, Netanýahunyň söweş jenaýatçysydygyny we ýeriniň Gaagada bolandygyny ýene-de bir gezek gaýtalady, ýöne şäher häkimligi hökmünde federal hökümetiň ygtyýaryna girýän göni tussag ediş ygtyýarlyklarynyň ýokdugyny aýtdy. ABŞ-nyň prezidenti Donald Trump sosial ulgamda eden çykyşynda Mamdaniniň adyny göni aýtmazdan, Netanýahunyň ABŞ-a sapary wagtynda düýbünden howpsuz boljakdygyny we tussag edilmek synanyşygyna ýol berilmejekdigini aýtdy.