Özbəkistan sovet rejiminin siyasi repressiya qurbanlarının xatirəsini yad edir: Müstəqillik yolunda ödənilən ağır qiymətlər

Özbəkistanda Sovet İttifaqı dövründə həyata keçirilən totalitar rejimin acı xatirələrini yad etmək və nahaq yerə həyatlarını itirmiş vətənpərvərlərin xatirəsini yad etmək məqsədilə hər il keçirilən “Siyasi Repressiya Qurbanlarının Anım Günü” bu il də geniş iştiraklı mərasimlərlə keçirilib. 2001-ci ildən ölkədə rəsmi elan edilən avqustun 31-də paytaxt Daşkəndin mənalı məkanlarından biri olan Şəhidlər Xatirə Sarayında dövlət zirvəsini və ictimaiyyəti bir araya gətirən anım proqramı keçirilib. Mərasimlərdə müstəqillik və azadlıq mübarizəsində canlarından keçmiş ziyalıların əziz xatirələri bir daha canlandırıldı.

Prezident Şövkət Mirziyoyevin, dövlət rəsmiləri, din xadimləri, alimlər, yazıçılar və çox sayda vətəndaşın iştirak etdiyi anım mərasimində sovet rejimi tərəfindən "rejim düşməni" elan edilən və öldürülən və ya sürgün edilən şəhidlərin ruhuna Qurani-Kərim oxunub, dualar oxunub. Mərasimdən sonra ənənəvi özbək plovu süfrəyə verilib və ictimai birlik mesajı verilib.

Türküstanın Maarifçilik Məşəli: Cədidçilik və Sovet zülmünün balansı

19. 19-cu əsrin sonu, 20-ci əsrin əvvəllərində Orta Asiya coğrafiyasında cücərən və təhsil, mətbuat, mədəniyyət və sosial modernləşməni hədəfləyən cədidçilik hərəkatı Türküstan coğrafiyasının oyanmasında, onun milli kimliyinin qurulmasında mühüm rol oynamışdır. Lakin bu maarifçilik hərəkatı sovet administrasiyasının bölgədəki assimilyasiya və nəzarət siyasətinə ən böyük təhlükə kimi görünürdü. Bu səbəbdən də sovet rejiminin sistemli basqı və ləğvetmə əməliyyatlarının əsas hədəfi Cədidçilik hərəkatının öncülləri oldu.

Rəsmi arxiv məlumatlarına görə, Sovet İttifaqının Özbəkistan ərazisində, xüsusən 1937-1953-cü illər arasında apardığı böyük təmizləmə hərəkatında 100 mindən çox insan həbs edilib və ya Sibir kimi ucqar bölgələrə sürgün edilib. Rejimin vəhşi repressiyaları cəmiyyətin yaddaşını məhv etmək cəhdi ilə xüsusilə ən parlaq ağılları hədəf aldı. Çağdaş özbək ədəbiyyatının banilərindən olanAbdullah Kadiri, ziyalıMünevvər Kari, böyük mütəfəkkirƏbdürəuf Fitrət və xalq şairiAbdülhəmid Süleyman Çolpan kimi adlar vəhşicəsinə ömür-gün və ya zəlzələlərə atılıb. “millətçilik” və “antisovetizm”.

Tarixi Bərpa Prosesi və Ali Məhkəmə Qərarları

Son illərdə Özbəkistan hökuməti sovet dövrünün qaranlıq səhifələrinə işıq salmaq, qurbanların adlarını açıqlamaq və haqsızlığa məruz qalanların reputasiyasını bərpa etmək üçün intensiv iş aparır. Dövlət arxivlərində olan məxfi sənədlər bir-bir araşdırılarkən, tarixi tapıntılar kitablar, sənədli filmlər və akademik araşdırmalarla ictimaiyyətə təqdim olunur.

Bu ciddi araşdırmalar nəticəsində 2021-2025-ci illər arasında Özbəkistan Ali Məhkəməsi tərəfindən aparılan işlərdə sovet dövründə haqsız yerə məhkum edilmiş 1200-dən çox insanın təqsirsizliyi qeydə alınıb və bəraət alıb. saxta iddialar qanuni olaraq bərpa edildi.

Yaddaşı yaşadan məkan: Siyasi Repressiya Qurbanlarının Dövlət Muzeyi

Sovet rejiminin edam və işgəncə mərkəzlərindən biri olan bu tarixi ərazidə 2000-ci ildə o vaxtkı prezident İslam Kərimovun göstərişi ilə Şəhidlər abidəsi xiyabanı salınıb. Bu kompleksin tamamlayıcısı olaraq keçmişin ağrı-acısını gələcək nəsillərə çatdırmaq məqsədilə 2002-ci il avqustun 31-də Siyasi Repressiya Qurbanlarının Dövlət Muzeyi öz qapılarını açıb.

Muzeyin mərkəzində zülm illərində ərlərini, övladlarını və atalarını itirmiş ailələrin yaşadıqları dərin dramın simvolu olan məşhur "Əzab heykəli" yerləşir. Muzey ümumilikdə 10 müxtəlif tematik bölmədən ibarətdir; Çar Rusiyasının Türküstanı müstəmləkələşdirmə prosesindən tutmuş sovet kollektivləşdirmə siyasətinə, cədidçilik hərəkatının ləğvinə və 1920-ci illərdən 1980-ci illərə kimi müxtəlif zülm dövrlərinə işıq salır. Ziyarətçilər muzeydə gizli kəşfiyyat sənədləri, məhkəmə sənədləri, şəxsi əşyalar və dövrə aid tarixi fotoşəkillərlə tanış olmaq imkanı əldə edirlər. Tarixçilər həm də fəal tədqiqat mərkəzi olan muzeydə yeni sənədlərlə bağlı elmi araşdırmaları davam etdirirlər.

Müstəqillik astanasında Milli Yaddaşın vurğulanması

Ölkənin ən böyük milli bayramı olan 1 sentyabr Müstəqillik Gününə düz bir gün qalmış avqustun 31-də siyasi repressiya qurbanlarının anılmasının dərin simvolik mənası var. Bu mərasimlər bütün cəmiyyətə müstəqillik qazanmış böyük fədakarlıqları xatırladır.

Builki mərasimdə çıxış edən prezident Şavkat Mirziyoyev Özbəkistanın müstəqilliyinin 35-ci ildönümünün qeyd olunduğu bu günlərdə azadlıq qəhrəmanlarını unutmamağın insani və milli borc olduğunu bildirib və deyib:

"Belə mübarək günlərdə müstəqillik və azadlıq yolunda canlarından keçmiş qəhrəman əcdadlarımızı yad etmək, xatirəsini ehtiramla yad etmək müqəddəs borcumuzdur. Onların mübarizəsi bundan sonra da gənclərimizin vətənpərvərlik ruhunda yetişdirilməsində, gələcəyə inamla baxmasında ən böyük mənəvi güc mənbəyimiz olacaq"