Özbegistan Sowet re regimeiminiň syýasy repressiýalarynyň pidalaryny ýatlaýar: Garaşsyzlyk ýolunda tölenen agyr bahalar

Sowet Soýuzy döwründe amala aşyrylan totalitar re regimeimiň agyr ýatlamalaryny ýatlamak we adalatsyz ölen watançylary hatyralamak üçin Özbegistanda her ýyl geçirilýän "Syýasy repressiýalaryň pidalaryny ýatlamak güni" şu ýyl giň dabaralar bilen geçirildi. 2001-nji ýyldan bäri ýurtda resmi taýdan yglan edilen 31-nji awgustda paýtagt Daşkendiň manyly ýerlerinden biri bolan Şehitler ýadygärlik zalynda hatyralama çäresi geçirildi we döwletiň we jemgyýetçiligiň ýokary derejesini birleşdirdi. Dabaralarda garaşsyzlyk we azatlyk ugrundaky göreşde janyny pida eden intellektuallaryň söýgüli ýatlamalary ýene bir gezek janlandy.

Prezident Şewkat Mirziýew , döwlet işgärleri, dini ýolbaşçylar, alymlar, ýazyjylar we köp sanly raýat gatnaşan hatyralama dabarasynda Sowet re regimeimi tarapyndan "re regimeim duşmany" diýlip yglan edilen we öldürilen ýa-da sürgün edilenleriň ruhlary üçin Mukaddes Gurhan okaldy. Dabaradan soň adaty özbek palawy hödürlendi we jemgyýetçilik agzybirligi habary berildi.

Türküstanyň aň-bilim fakeli: Jadidizm we Sowet süteminiň deňagramlylygy

19. XIX asyryň ahyrynda we 20-nji asyryň başynda Merkezi Aziýanyň geografiýasynda ösen we bilim, metbugat, medeniýet we jemgyýeti döwrebaplaşdyrmaga gönükdirilen Jadidizm hereketi, Türküstan geografiýasynyň oýanmagynda we milli şahsyýetiniň ösmeginde möhüm rol oýnady. Şeýle-de bolsa, bu aň-bilim hereketi Sowet administrasiýasynyň sebitdäki assimilýasiýa we gözegçilik syýasatlaryna iň uly howp hökmünde garaldy. Şol sebäpli Jadid hereketiniň öňdebaryjylary Sowet re regimeiminiň yzygiderli sütem we ýatyryş amallarynyň esasy nyşanyna öwrüldi.

Resmi arhiw maglumatlaryna görä, Sowet Soýuzynyň Özbegistanyň çäginde, esasanam 1937-nji we 1953-nji ýyllar aralygynda geçirilen arassalaýyş hereketinde 100 müňden gowrak adam tussag edildi ýa-da sürgün edildi. Bu garaňky döwürde takmynan 13 müň watançy atyş topary tarapyndan jezalandyryldy. Re regimeimiň rehimsiz repressiýalary jemgyýetiň ýadyny ýok etmek üçin iň ýagty akyllary nyşana aldy. Häzirki zaman Özbek edebiýatyny esaslandyryjylaryň biri bolan Abdullah Kadiri , intellektual, Abdurauf Fitrat , beýik akyldar we Abdulhamid Süleýman Çolpan ýaly atlar zyndana taşlandy ýa-da "milletparazlyk" we "milletparazlyk" ýaly aýyplamalar sebäpli durmuşyndan aýryldy.

Taryhy dikeltmek prosesi we Courtokary kazyýetiň kararlary

Soňky ýyllarda Özbegistan hökümeti Sowet döwrüniň garaňky sahypalaryna ýagtylyk bermek, pida bolanlaryň atlaryny açmak we zulum edilenleriň abraýyny dikeltmek üçin köp işleýär. Döwlet arhiwindäki gizlin resminamalar birin-birin gözden geçirilse-de, taryhy netijeler kitaplar, dokumental filmler we akademiki gözlegler arkaly halka hödürlenýär.

Bu içgin gözlegleriň netijesinde Sowet döwründe adalatsyz iş kesilen 1200-den gowrak adamyň bigünädigi Özbegistanyň Courtokary kazyýeti tarapyndan 2021-nji we 2025-nji ýyllar aralygynda hasaba alyndy we aklandy. Adalat ugrundaky göreşiň iň soňky baglanyşygy hökmünde şu ýyl öňki re regimeim tarapyndan ýalan aýyplamalar bilen tussag edilen ýa-da ölüm jezasyna höküm edilen ýene 161 adam kanuny taýdan dikeldildi.

oryady ýatda saklaýan ýer: Syýasy repressiýalaryň pidalary döwlet muzeýi

Sowet re regimeiminiň jezalandyryş we gynama merkezleriniň biri bolan bu taryhy sebitde Şehitler ýadygärligi seýilgähi 2000-nji ýylda şol wagtky prezident Yslam Karimowyň görkezmesi bilen guruldy. Bu toplumyň üstüni ýetiriji hökmünde Syýasy repressiýalaryň pidalary bolan Döwlet muzeýi geçmişiň derdini geljek nesillere ýetirmek üçin 2002-nji ýylyň 31-nji awgustynda gapylaryny açdy.

Muzeýiň merkezinde zulum ýyllarynda ärlerini, çagalaryny we atalaryny ýitiren maşgalalaryň başdan geçiren çuňňur dramasyny alamatlandyrýan meşhur "Jebir heýkeli" ýerleşýär. Muzeý jemi 10 dürli tematiki bölümden ybarat; Ol çar Russiýasynyň Türküstany kolonizasiýa etmeginden başlap, Sowet kollektiwleşdiriş syýasatlaryna, Jadidizm hereketiniň ýatyrylmagyna we 1920-nji ýyllardan 1980-nji ýyllara çenli dürli sütem döwürlerini açýar. Bu ýere gelýänler muzeýdäki döwrüň gizlin gizlin resminamalaryny, kazyýet ýazgylaryny, şahsy zatlaryny we taryhy suratlaryny gözden geçirmäge mümkinçilik alýarlar. Taryhçylar işjeň gözleg merkezi bolan muzeýdäki täze resminamalar boýunça ylmy gözlegleri dowam etdirýärler.

Garaşsyzlyk bosagasyndaky milli ýatlama ünsi

31-nji awgustda, ýurduň iň uly milli baýramy bolan Garaşsyzlyk gününden 31-nji awgustda syýasy repressiýalaryň pidalaryny hatyralamak çuňňur simwoliki many berýär. Bu dabaralar tutuş jemgyýete garaşsyzlyk gazanan uly gurbanlary ýada salýar.

Şu ýylky dabarada eden çykyşynda Prezident Şawkat Mirziýew Özbegistanyň garaşsyzlygynyň 35 ýyllygy bellenilýän günlerde azatlyk gahrymanlaryny ýatdan çykarmazlygyň adam we milli borjydygyny aýtdy we

"Şeýle mübärek günlerde garaşsyzlyk we azatlyk ýolunda ömrüni ýitiren gahryman ata-babalarymyzy ýatlamak we olaryň ýadyna hormat goýmak biziň mukaddes borjumyzdyr. Olaryň alyp barýan göreşi ýaşlarymyzy watançylyk ruhy bilen terbiýelemekde we geljege ynam bilen garamakda iň uly ahlak güýji çeşmesi bolup galar."